Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường

Mục lục

Đánh giá post

Chia sẻ chuyên mục Đề Tài Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường hay nhất năm 2026 cho các bạn học viên ngành đang làm luận văn thạc sĩ tham khảo nhé. Với những bạn chuẩn bị làm bài luận văn tốt nghiệp thì rất khó để có thể tìm hiểu được một đề tài hay, đặc biệt là các bạn học viên đang chuẩn bị bước vào thời gian lựa chọn đề tài làm luận văn thì với đề tài Luận Văn: Các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp niêm yết ngành thuỷ hải sản tại Việt Nam dưới đây chắc chắn sẽ giúp cho các bạn học viên có cái nhìn tổng quan hơn về đề tài sắp đến.

TÓM TẮT

Nghiên cứu được triển khai thực tế hướng đến xác định các khía cạnh ảnh hưởng đến mức độ vận dụng kế toán quản trị môi trường (EMA) tại các doanh nghiệp thủy sản niêm yết ở Việt Nam. Dữ liệu được thu thập từ 150 doanh nghiệp và xử lý bằng SPSS 26 thông qua Cronbach’s Alpha, EFA và hồi quy tuyến tính đa biến.Kết quả xác nhận rằng mô hình có độ phù hợp cao với R² = 0,823, R² hiệu chỉnh = 0,811 và Sig. F = 0,000. Bảy khía cạnh đều có tác động thuận chiều và đạt ngưỡng ý nghĩa đến EMA, gồm: AQ (β = 0,333), áp lực cưỡng chế (β = 0,234), áp lực bắt chước (β = 0,217), áp lực chuẩn mực (β = 0,211), chiến lược môi trường (β = 0,205), trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (β = 0,130) và MPER (β = 0,117). Trong đó, AQ có tác động mạnh nhất. Các biến kiểm soát FS, YE và GI chưa đạt ngưỡng ý nghĩa ở mức 5%.Nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm về vai trò của năng lực kế toán, áp lực thể chế và định hướng môi trường trong thúc đẩy vận dụng EMA. Dựa vào đó, nghiên cứu đề xuất doanh nghiệp cần gia tăng năng lực đội ngũ kế toán, tăng cường tuân thủ yêu cầu môi trường, tối ưu hóa chiến lược môi trường và gia tăng cam kết của nhà quản lý.

Từ khóa: kế toán quản trị môi trường; DN thủy sản niêm yết; áp lực thể chế; trách nhiệm xã hội DN (CSR); AQ; ES; hội nhập quốc tế.

  • ABTRACT

This study investigates the factors influencing the adoption of Environmental Management Accounting (EMA) among listed seafood enterprises in Vietnam. Data were collected from 150 enterprises and analysed using SPSS 26 through Cronbach’s Alpha, Exploratory Factor Analysis (EFA), and multiple linear regression.The findings indicate that the model demonstrates a strong explanatory power, with an R² of 0.823, an adjusted R² of 0.811, and an overall significance level of 0.000. All seven examined factors positively and significantly influence EMA adoption, including accounting quality (AQ, β = 0.333), coercive pressure (CP, β = 0.234), mimetic pressure (MP, β = 0.217), normative pressure (NP, β = 0.211), environmental strategy (ES, β = 0.205), corporate social responsibility (CSR, β = 0.130), and management perception of EMA (MPER, β = 0.117). Among these factors, accounting quality exerts the strongest influence. The control variables, namely firm size (FS), firm age (YE), and GI, are not statistically significant at the 5% level.The study provides empirical evidence on the role of internal capabilities, institutional pressures, and environmental orientation in promoting EMA adoption. Based on the findings, it recommends enhancing accounting staff capacity, strengthening compliance with environmental requirements, improving environmental strategies, and reinforcing managerial commitment to sustainable management practices.

Keywords: Environmental Management Accounting; listed seafood enterprises; institutional pressures; Corporate Social Responsibility (CSR); accountant quality; environmental strategy; international integration. Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU VỀ NGHIÊN CỨU

1.1. Lý do thực hiện đề tài

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, phát triển bền vững đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với doanh nghiệp thay vì chỉ là một định hướng mang tính khuyến khích. Doanh nghiệp không chỉ cần bảo đảm hiệu quả tài chính mà còn phải kiểm soát tác động môi trường, đáp ứng các chuẩn mực xã hội và duy trì năng lực cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.Tại Việt Nam, ngành thủy hải sản giữ vai trò then chốt trong cơ cấu XK và đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế. Kim ngạch XK thủy sản năm 2024 đạt mức trên 9 tỷ USD, xác nhận rằng vị thế ngày càng rõ nét của ngành trên thị trường quốc tế. Ở chiều ngược lại, hoạt động nuôi trồng, khai thác và chế biến thủy sản cũng tạo ra nhiều áp lực đối với môi trường do sử dụng khối lượng lớn nước, năng lượng, hóa chất, nguyên liệu đầu vào và phát sinh nước thải, chất thải hữu cơ cùng các phụ phẩm trong quá trình sản xuất.Bên cạnh áp lực từ nội tại hoạt động sản xuất, các doanh nghiệp thủy sản còn phải đáp ứng yêu cầu ngày càng nghiêm ngặt từ các thị trường nhập khẩu lớn như Liên minh châu Âu, Hoa Kỳ và Nhật Bản. Các yêu cầu này được thể hiện thông qua các tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc, khai thác hợp pháp, bảo vệ môi trường và trách nhiệm xã hội, như ASC, MSC, BAP và quy định chống khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). Những “rào cản xanh” này buộc doanh nghiệp phải gia tăng năng lực quản trị môi trường hướng đến duy trì đơn hàng, bảo đảm thị trường XK và củng cố vị thế cạnh tranh.

Trong điều kiện đó, việc kiểm soát chi phí và tác động môi trường trong chuỗi giá trị trở thành yêu cầu cấp thiết. Ở chiều ngược lại, hệ thống kế toán tài chính truyền thống tại nhiều doanh nghiệp thường tập trung chủ yếu vào ghi nhận các chỉ tiêu kinh tế phục vụ lập báo cáo tài chính, nghĩa vụ thuế và công bố thông tin. Vì vậy, hệ thống này có thể chưa hỗ trợ đầy đủ cho việc nhận diện, phân tích và phân bổ các khoản chi phí liên quan đến môi trường như chi phí xử lý nước thải, chi phí tiêu hao nguyên vật liệu, chi phí năng lượng, chi phí chất thải hoặc thuế tài nguyên. Hạn chế này có thể làm giảm độ chính xác trong xác định giá thành sản phẩm, song song với đó ảnh hưởng đến năng lực kiểm soát rủi ro môi trường của nhà quản trị.

Trong bối cảnh đó, kế toán quản trị môi trường (Environmental Management Accounting – EMA) được xác lập như một công cụ quản trị có ý nghĩa then chốt. EMA cho phép doanh nghiệp kết hợp thông tin tài chính với dữ liệu vật chất liên quan đến nguyên vật liệu, năng lượng, nước, chất thải và phát thải. Qua đó, doanh nghiệp có thể nhận diện rõ hơn các chi phí môi trường, kiểm soát mức tiêu hao nguồn lực, hạn chế lãng phí và gia tăng chất lượng quyết định quản trị theo hướng bền vững.Ngay cả khi EMA có vai trò thiết thực, việc vận dụng công cụ này tại Việt Nam vẫn còn tương đối mới và chưa được triển khai đồng đều giữa các doanh nghiệp. Các công trình trong nước về EMA như Nguyễn Thị Nga (2017) và Hoàng Thị Bích Ngọc (2017) chủ yếu tập trung vào các ngành có mức độ ô nhiễm cao như thép, xi măng hoặc dầu khí. Một số nghiên cứu gần đây của Đoàn Thanh Nga và cộng sự (2023) तथा Nguyễn Thị Mai Anh (2024) tiếp cận nhóm doanh nghiệp sản xuất nói chung, nhưng chưa đi sâu làm rõ đặc điểm riêng của ngành thủy hải sản. Vì vậy, việc nghiên cứu các khía cạnh ảnh hưởng đến mức độ vận dụng EMA trong các doanh nghiệp thủy hải sản tại Việt Nam vẫn còn là một khoảng trống cần được tiếp tục khai thác.Đề tài lựa chọn các doanh nghiệp niêm yết ngành thủy hải sản làm đối tượng nghiên cứu vì đây là nhóm doanh nghiệp có vai trò dẫn dắt trong ngành và có mức độ hội nhập thị trường cao. Các doanh nghiệp như Vĩnh Hoàn, Minh Phú, Nam Việt và Sao Ta có quy mô hoạt động tương đối lớn, tham gia sâu vào chuỗi cung ứng XK và có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa đối với các doanh nghiệp khác trong ngành khi áp dụng các mô hình quản trị tiên tiến. Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Bên cạnh đó với tư cách là doanh nghiệp hoạt động trên thị trường chứng khoán, các doanh nghiệp niêm yết phải đáp ứng yêu cầu cao hơn về minh bạch thông tin, quản trị doanh nghiệp và công bố các nội dung liên quan đến phát triển bền vững. Nhóm doanh nghiệp này cũng thường chịu tác động trực tiếp từ cổ đông, tổ chức tín dụng, đối tác quốc tế và nhà đầu tư về trách nhiệm xã hội, hiệu quả môi trường và khả năng thích ứng với xu hướng tăng trưởng xanh.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của ngành thủy hải sản và khoảng trống nghiên cứu nêu trên, tác giả lựa chọn thực hiện đề tài: “Các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp niêm yết ngành thuỷ hải sản tại Việt Nam”. Nghiên cứu được kỳ vọng sẽ đóng góp thêm bằng chứng thực nghiệm về các khía cạnh thúc đẩy việc vận dụng EMA, song song với đó hỗ trợ doanh nghiệp chủ động kiểm soát chi phí môi trường, gia tăng hiệu quả quản trị và tăng cường năng lực cạnh tranh trong bối cảnh phát triển bền vững.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu

1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu

  • Mục tiêu tổng quát

Nghiên cứu được triển khai thực tế hướng đến nhận diện và đánh giá mức độ tác động của các khía cạnh đến việc vận dụng kế toán quản trị môi trường (EMA) tại các doanh nghiệp niêm yết thuộc ngành thủy hải sản ở Việt Nam. Dựa vào kết quả thực nghiệm, đề tài đề xuất các hàm ý quản trị phù hợp hướng đến hỗ trợ doanh nghiệp gia tăng hiệu quả áp dụng EMA, hướng đến quản trị bền vững và gia tăng năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

  • Mục tiêu cụ thể

Để thực hiện mục tiêu tổng quát, nghiên cứu tập trung vào các mục tiêu sau:

  • Hệ thống hóa các cơ sở lý thuyết và các công trình liên quan đến EMA, trên cơ sở đó thiết kế mô hình đề xuất phù hợp với bối cảnh doanh nghiệp niêm yết ngành thủy hải sản tại Việt Nam.
  • Đánh giá thực trạng vận dụng EMA tại các doanh nghiệp niêm yết trong ngành thủy hải sản.
  • Kiểm định chiều hướng và mức độ ảnh hưởng của các khía cạnh thuộc môi trường thể chế và nội tại doanh nghiệp đến việc vận dụng EMA.
  • Đề xuất các hàm ý quản trị có tính khả thi hướng đến hỗ trợ doanh nghiệp tăng cường áp dụng EMA trong hoạt động quản trị và phát triển lâu dài. Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

1.2.2. Câu hỏi nghiên cứu

Từ các mục tiêu trên, nghiên cứu tập trung giải đáp các câu hỏi sau:

  • Câu hỏi 1: Thực trạng vận dụng EMA tại các doanh nghiệp niêm yết ngành thủy hải sản tại Việt Nam hiện nay như thế nào?
  • Câu hỏi 2: Những khía cạnh nào thuộc môi trường thể chế và nội tại doanh nghiệp ảnh hưởng đến việc vận dụng EMA tại các doanh nghiệp niêm yết ngành thủy hải sản?
  • Câu hỏi 3: Các khía cạnh này tác động theo chiều hướng nào và mức độ ảnh hưởng của từng khía cạnh đến việc vận dụng EMA ra sao?
  • Câu hỏi 4: Doanh nghiệp cần triển khai những hàm ý quản trị nào để thúc đẩy việc vận dụng EMA, gia tăng hiệu quả quản trị môi trường và hỗ trợ phát triển lâu dài?

1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

1.3.1. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là tác động của các khía cạnh thuộc môi trường thể chế và các yếu tố nội tại doanh nghiệp đến mức độ vận dụng kế toán quản trị môi trường (Environmental Management Accounting – EMA) trong các doanh nghiệp ngành thủy hải sản tại Việt Nam.

1.3.2. Đối tượng khảo sát và đơn vị phân tích

  • Đơn vị phân tích của nghiên cứu là doanh nghiệp.

Đối tượng khảo sát là những cá nhân có hiểu biết và kinh nghiệm trực tiếp trong công tác kế toán, quản trị hoặc quản lý môi trường tại doanh nghiệp. Những người tham gia trả lời bảng hỏi bao gồm giám đốc tài chính, kế toán trưởng, trưởng hoặc phó phòng kế toán, cùng cán bộ phụ trách quản lý môi trường hoặc các vị trí có liên quan.

1.3.3. Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung, nghiên cứu xem xét ảnh hưởng của bảy khía cạnh đến mức độ vận dụng EMA, bao gồm: áp lực cưỡng chế, áp lực chuẩn mực, áp lực bắt chước, trách nhiệm xã hội doanh nghiệp, nhận thức của nhà quản lý, chất lượng đội ngũ kế toán và chiến lược môi trường. Không những vậy, nghiên cứu đưa vào mô hình ba biến kiểm soát là quy mô doanh nghiệp, thời gian hoạt động và mức độ hội nhập quốc tế.

Về không gian, nghiên cứu được triển khai thực tế đối với các doanh nghiệp hoạt động trong ngành thủy hải sản tại Việt Nam, trong đó tập trung vào doanh nghiệp niêm yết trên các sàn HOSE, HNX và UPCoM, cùng một số doanh nghiệp đại chúng hoặc doanh nghiệp có quy mô lớn trong ngành.

Về thời gian, dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát bằng bảng hỏi trong giai đoạn từ tháng 7 năm 2025 đến tháng 9 năm 2025. Dữ liệu thứ cấp phục vụ việc xác định các biến kiểm soát được khai thác từ báo cáo tài chính đã kiểm toán và báo cáo thường niên của doanh nghiệp, tính đến hết năm tài chính 2025.

1.4. Phương pháp nghiên cứu Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Để đảm bảo độ sâu và độ tin cậy của kết quả, đề tài kết hợp hai phương pháp: phân tích định tính để khám phá và phân tích định lượng để kiểm chứng:

Phương pháp phân tích định tính để khám phá: Kế thừa các cơ sở lý thuyết và kết quả thực nghiệm trước đây, tác giả tiếp tục thảo luận với các chuyên gia hướng đến điều chỉnh và bổ sung cho phù hợp với nền tảng thực tế nghiên cứu trong lĩnh vực kế toán, quản trị và ngành thủy hải sản, thông qua việc thiết kế phiếu khảo sát sơ bộ. Từ kết quả này, tác giả tổng hợp và đối chiếu ý kiến, lựa chọn các khía cạnh được cho là có ảnh hưởng đến việc thực hiện Kế toán quản trị môi trường tại các Doanh nghiệp niêm yết ngành thủy hải sản ở Việt Kết quả định tính được triển khai và áp dụng để tối ưu hóa bảng câu hỏi khảo sát chính thức và xác định thang đo phù hợp.

Phương pháp phân tích định lượng để kiểm chứng: Giai đoạn định lượng được triển khai sau khi kết thúc phần nghiên cứu định tính. Cấu trúc bảng khảo sát áp dụng thang Likert 5 điểm, phục vụ việc đánh giá tầm then chốt và xác định và đo lường ảnh hưởng của từng biến đối với việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường ở Doanh nghiệp niêm yết trong lĩnh vực thủy-hải sản tại Việt Toàn bộ dữ liệu được xử lý bằng SPSS 26.0; thang đo được đánh giá độ tin cậy qua Cronbach’s Alpha, sau đó thực hiện EFA và hồi quy tuyến tính bội hướng đến kiểm tra tác động của từng khía cạnh độc lập lên biến phụ thuộc là việc thực hiện KTQTMT. Kết thúc quá trình, mô hình đề xuất được đánh giá về tính phù hợp và độ tin cậy để làm sáng tỏ các câu hỏi nghiên cứu.

1.5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Sắp xếp, hệ thống hóa nền tảng lý luận của Kế toán quản trị môi trường để là nền tảng cho một tổng quan về Kế toán quản trị môi trường và các công trình nghiên cứu có liên quan chặt chẽ tới việc triển khai Kế toán quản trị môi trường trong DN.

Nghiên cứu triển khai nhận diện và đánh giá mức độ ảnh hưởng của các khía cạnh đối với việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường tại các Doanh nghiệp niêm yết ngành thủy-hải sản ở Việt Nam, dựa vào đó đưa ra kết luận và gợi ý với mục tiêu đẩy mạnh tiến trình ứng dụng Kế toán quản trị môi trường trong các DN thủy hải sản, góp phần củng cố hiệu suất kinh doanh và tăng trưởng lâu dài. Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Nghiên cứu mang lại nguồn tham khảo thực nghiệm cho các công trình tiếp theo về Kế toán quản trị môi trường trong nền tảng thực tế DN thủy hải sản và các ngành có đặc thù tương tự.

1.6. Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, luận văn gồm 05 chương được trình bày theo trình tự từ lý thuyết đến thực nghiệm như sau:

  • Chương 1: Giới thiệu về nghiên cứu
  • Chương 2: Cơ sở lý thuyết và các công trình trước
  • Chương 3: Phương pháp nghiên cứu.
  • Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận.
  • Chương 5: Kết luận và hàm ý quản trị.

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Chương 1 đã trình bày những nội dung nền tảng, định hướng cho toàn bộ quá trình thực hiện nghiên cứu. Dựa vào phân tích bối cảnh phát triển lâu dài, yêu cầu tuân thủ các tiêu chuẩn MT và sức ép từ thị trường XK đối với ngành thủy hải sản, chương này đã làm rõ tính cấp thiết của việc nghiên cứu vận dụng Kế toán quản trị môi trường tại các Doanh nghiệp niêm yết ở Việt Nam.Bên cạnh đó, chương đã xác định khoảng trống nghiên cứu, thiết kế mục tiêu tổng quát, các mục tiêu chi tiết hơn và hệ thống câu hỏi nghiên cứu phù hợp với định hướng của đề tài. Đối tượng nghiên cứu, đơn vị phân tích, đối tượng khảo sát và phạm vi nghiên cứu cũng được xác định rõ ràng, bảo đảm sự phù hợp với dữ liệu thực tế thu thập từ 150 DN trong giai đoạn từ tháng 7 năm 2025 đến tháng 9 năm 2025.Ngoài ra, Chương 1 đã khái quát phương pháp nghiên cứu, những đóng góp dự kiến về mặt lý luận và thực tiễn, song song với đó giới thiệu bố cục gồm năm chương của luận văn. Các nội dung này tạo tiền đề cho việc thiết kế cơ sở lý thuyết, phát triển mô hình đề xuất và kiểm định thực nghiệm ở các chương tiếp theo.

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC CÔNG TRÌNH TRƯỚC

2.1. Cơ sở lý thuyết về kế toán quản trị môi trường

2.1.1. Khái niệm và quá trình phát triển của kế toán quản trị môi trường

Để làm rõ nội hàm của Kế toán quản trị môi trường, cần xem xét sự hình thành và phát triển của khái niệm này qua các giai đoạn khác nhau. Quá trình phát triển của Kế toán quản trị môi trường xác nhận rằng sự thay đổi đáng kể trong nhận thức của giới học thuật và các tổ chức nghề nghiệp về mối quan hệ giữa hoạt động kinh doanh, hiệu quả kinh tế và trách nhiệm MT của DN. Ban đầu, Kế toán quản trị môi trường thường được tiếp cận như một công cụ hỗ trợ kiểm soát các khoản chi phí phát sinh từ hoạt động bảo vệ MT. Theo thời gian, phạm vi của khái niệm đã được mở rộng, không chỉ giới hạn ở việc ghi nhận chi phí mà còn bao gồm việc thu thập, phân tích và sử dụng thông tin vật chất lẫn thông tin tiền tệ phục vụ hoạt động quản trị nội bộ. Bảng 2.1 tổng hợp một số định nghĩa tiêu biểu về Kế toán quản trị môi trường theo trình tự thời gian.

Bảng 2.1. Một số định nghĩa tiêu biểu về kế toán quản trị MT

  • Sự thay đổi trong cách tiếp cận về Kế toán quản trị môi trường

Từ các quan điểm trên có thể thấy Kế toán quản trị môi trường đã trải qua sự chuyển biến từ cách tiếp cận thiên về kiểm soát chi phí sang cách tiếp cận quản trị mang tính chiến lược. Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Ở giai đoạn đầu, đáng chú ý trong thập niên 1990, Kế toán quản trị môi trường chủ yếu được nhìn nhận như một công cụ hỗ trợ DN theo dõi các khoản chi phí phát sinh từ việc xử lý ô nhiễm, chất thải hoặc tuân thủ quy định MT. Các thông tin MT thường được triển khai để xử lý các vấn đề phát sinh sau quá trình sản xuất, chẳng hạn như xử lý nước thải, khí thải hoặc chất thải rắn. Do đó, mục tiêu chính của DN trong giai đoạn này thường là hạn chế chi phí xử lý và giảm nguy cơ vi phạm quy định pháp luật.

Từ đầu những năm 2000, cách tiếp cận về Kế toán quản trị môi trường có sự mở rộng rõ rệt. Các tổ chức như UNDSD, IMA và IFAC nhấn mạnh rằng Kế toán quản trị môi trường không chỉ là công cụ theo dõi Chi phí môi trường mà còn là Hệ thống thông tin phục vụ quản trị. Theo đó, Kế toán quản trị môi trường cần kết hợp song song với đó hai nhóm thông tin: thông tin vật chất, bao gồm nguyên vật liệu, năng lượng, nước, chất thải và phát thải; cùng thông tin tiền tệ, bao gồm chi phí, doanh thu, khoản đầu tư và lợi ích liên quan đến MT.

Sự tích hợp này hướng đến việc DN nhận diện đầy đủ hơn các nguồn lực bị tiêu hao, các khoản chi phí ẩn và cơ hội tối ưu hóa hiệu quả sản xuất. Nhờ đó, Kế toán quản trị môi trường hỗ trợ DN không chỉ giảm tác động tiêu cực đến MT mà còn gia tăng hiệu quả kinh tế, hướng đến mục tiêu hiệu quả sinh thái và phát triển lâu dài.

  • Bản chất của Kế toán quản trị môi trường

Dựa vào kế thừa các quan điểm nghiên cứu trước đây, bản chất của Kế toán quản trị môi trường có thể được khái quát qua ba đặc điểm chủ yếu.

Thứ nhất, Kế toán quản trị môi trường mang tính tích hợp thông tin. Hệ thống này kết hợp dữ liệu tiền tệ với dữ liệu vật chất để phản ánh đầy đủ mối quan hệ giữa DN và MT. Thông tin không chỉ bao gồm Chi phí môi trường mà còn phản ánh mức tiêu hao tài nguyên, lượng chất thải phát sinh, mức sử dụng năng lượng và hiệu quả của các hoạt động kiểm soát MT.

Thứ hai, Kế toán quản trị môi trường có định hướng phục vụ quyết định quản trị. Khác với kế toán tài chính chủ yếu phản ánh các giao dịch đã phát sinh, Kế toán quản trị môi trường hỗ trợ nhà quản trị trong việc lập kế hoạch, dự toán, kiểm soát chi phí, định giá sản phẩm, lựa chọn phương án đầu tư và quản trị rủi ro MT.

Thứ ba, Kế toán quản trị môi trường là công cụ hỗ trợ DN thực hiện mục tiêu phát triển lâu dài. Thông qua việc chuyển hóa các cam kết về MT thành các chỉ tiêu có thể đo lường và theo dõi, Kế toán quản trị môi trường hướng đến việc liên kết mục tiêu kinh tế với yêu cầu bảo vệ MT trong quá trình vận hành DN. Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

  • Định nghĩa Kế toán quản trị môi trường được triển khai trong nghiên cứu

Dựa vào kế thừa quan điểm của UNDSD (2001) và IFAC (2005), song song với đó xem xét đặc điểm hoạt động của DN thủy hải sản tại Việt Nam, nghiên cứu sử dụng khái niệm Kế toán quản trị môi trường như sau:

KTQTMT là Hệ thống thông tin quản trị nội bộ có chức năng thu thập, đo lường, phân tích và cung cấp thông tin về các dòng vật chất và các khoản mục tiền tệ liên quan đến MT. Thông tin này bao gồm mức tiêu thụ nước, năng lượng, hóa chất, nguyên vật liệu, lượng chất thải phát sinh, chi phí xử lý nước thải, chi phí tuân thủ MT, chi phí đạt chứng nhận xanh và các khoản chi phí liên quan khác. Dựa vào đó, Kế toán quản trị môi trường hỗ trợ nhà quản trị kiểm soát chi phí, gia tăng hiệu quả sử dụng nguồn lực, đáp ứng yêu cầu của thị trường XK và thực hiện định hướng phát triển lâu dài của DN.

Trong ngành thủy hải sản, Kế toán quản trị môi trường đáng chú ý cần thiết do hoạt động sản xuất và chế biến thường sử dụng nhiều nước, năng lượng, nguyên liệu đầu vào và song song với đó phát sinh lượng lớn nước thải, phụ phẩm và chất thải hữu cơ. Việc vận dụng Kế toán quản trị môi trường sẽ hướng đến việc DN chủ động hơn trong kiểm soát Chi phí môi trường, gia tăng hiệu quả sản xuất và đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn xanh trong chuỗi cung ứng quốc tế.

2.1.2. Vai trò và ý nghĩa của Kế toán quản trị môi trường trong DN Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

KTQTMT (Environmental Management Accounting – Kế toán quản trị môi trường) không chỉ là một công cụ tạo điều kiện cho kiểm soát chi phí mà còn đóng vai trò chiến lược trong việc củng cố năng lực cạnh tranh, đảm bảo bảo toàn năng lực vận hành dài hạn và tạo lập và duy trì giá trị DN. Kế toán quản trị môi trường là nền tảng cho thông tin toàn diện, hợp nhất và tổng hợp giữa dữ liệu tài chính và phi tài chính, hướng đến việc nhà quản trị đưa ra các phương án thực thi và quyết định phù hợp với mục tiêu kinh doanh, yêu cầu của các chủ thể liên quan chặt chẽ và tiêu chuẩn MT quốc tế.

  • Vai trò của Kế toán quản trị môi trường trong quản trị DN

Tạo điều kiện cho ra phương án thực thi và quyết định quản trị: Kế toán quản trị môi trường là nền tảng cho thông tin chính xác về Chi phí môi trường, tác động sinh thái và sử dụng tài nguyên, hướng đến việc ban lãnh đạo định hướng và thiết kế chiến lược kinh doanh, bố trí, phân chia ngân sách, chuẩn hoá và tối ưu hoá dây chuyền quy trình vận hành.

Kiểm soát và giảm chi phí: Bằng việc nhận diện, lượng hóa và phân bổ nguồn lực một cách hợp lý Chi phí môi trường, Kế toán quản trị môi trường hướng đến việc DN giảm lãng phí nguyên vật liệu, tối ưu hóa việc sử dụng năng lượng và gia tăng hiệu suất vận hành.

Tối ưu hoá và phát triển năng lực dự báo rủi ro: Thông qua Kế toán quản trị môi trường, DN có thể đánh giá mức độ rủi ro tương tác mật thiết với pháp lý, thị trường và MT, trên cơ sở đó thiết lập kế hoạch ứng phó hữu hiệu.

  • Ý nghĩa của Kế toán quản trị môi trường đối với tăng trưởng lâu dài

Tăng tính công bố thông tin rõ ràng: Kế toán quản trị môi trường là nền tảng cho nền tảng dữ liệu (dataset) chính xác về phát thải, chi phí và lợi ích MT, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe từ các chủ thể liên quan chặt chẽ như cơ quan có thẩm quyền, khách hàng, các bên góp vốn và tập thể.

Củng cố hình ảnh và uy tín DN: Việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường hướng đến việc DN minh chứng cho cam kết thực thi trách nhiệm XH và quản lý MT, thiết kế niềm tin với các đối tác nội địa và các đối tác quốc tế.

Xúc tiến hội nhập kinh tế quốc tế: Các tiêu chuẩn về bảo toàn năng lực vận hành dài hạn, như ISO 14001, GRI, ASC, MSC hay yêu cầu xác định xuất xứ trong ngành thủy hải sản, đòi hỏi DN minh bạch trong báo cáo MT. Kế toán quản trị môi trường là nền tảng cho nền tảng dữ liệu thiết yếu để tuân thủ những yêu cầu này.

  • Giá trị chiến lược của Kế toán quản trị môi trường Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Hợp nhất và tổng hợp mục tiêu kinh tế và MT: Kế toán quản trị môi trường đảm nhiệm vai trò trung gian kết nối hiệu quả tài chính và trách nhiệm sinh thái, hướng đến việc DN vừa tối ưu hóa hiệu quả sinh lợi vừa giảm nhẹ ảnh hưởng MT song song với đó đảm bảo quá trình mở rộng kinh tế.

Tăng cường lợi thế cạnh tranh: DN áp dụng Kế toán quản trị môi trường hiệu quả có khả năng củng cố mức độ đáp ứng yêu cầu chất lượng của sản phẩm, tiếp cận các thị trường tiêu thụ ngoài biên giới khó tính và thu hút nguồn vốn đầu tư xanh.

Định hướng đổi mới quản trị: Kế toán quản trị môi trường thúc đẩy việc tinh chỉnh quy trình quy trình vận hành từ “tăng trưởng theo chiều rộng” sang “tăng trưởng lâu dài”, tạo điều kiện cho DN thỏa mãn xu hướng toàn cầu về phát triển kinh tế xanh.

2.1.3. Khái niệm và mục tiêu của việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường

  • Khái niệm về việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường

Việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường (Environmental Management Accounting – Kế toán quản trị môi trường) được hiểu như một quy trình thực thi của DN các phương pháp, kỹ thuật và công cụ để thu thập, xử lý, phân tích và báo cáo thông tin tương tác mật thiết với Chi phí môi trường, các nguồn tài nguyên tự nhiên có thể khai thác và ảnh hưởng sinh thái. Mục tiêu chính là tạo điều kiện cho quá trình ra phương án thực thi và cân nhắc, lựa chọn trong nội bộ DN, hướng đến việc nhà quản trị định hướng và thiết kế chiến lược tạo ra và tiêu thụ sản phẩm theo hướng bảo toàn năng lực vận hành dài hạn.

Theo Burritt & Schaltegger (2010), Kế toán quản trị môi trường tạo sự liên kết giữa thông tin tài chính và thông tin MT, hướng đến việc DN nhìn nhận toàn diện hơn về chi phí thực tế và lợi ích dài hạn tương tác mật thiết với BVMT.

  • Mục tiêu của việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường

Việc triển khai Kế toán quản trị môi trường trong DN hướng tới ba mục tiêu chính:

  • Tạo điều kiện cho ra phương án thực thi và quyết định chiến lược

KTQTMT là nền tảng cho thông tin toàn diện về Chi phí môi trường, hiệu suất sử dụng tài nguyên và các tác động sinh thái, trên cơ sở đó:

  • Hướng đến việc DN phát triển kế hoạch quy trình vận hành đảm bảo hiệu suất và hiệu quả hơn.
  • Tạo điều kiện cho thiết kế chiến lược giảm thiểu đến mức thấp nhất rủi ro MT.
  • Làm nền tảng dữ liệu (dataset) là nền tảng cho cho phương án thực thi và quyết định đầu tư theo hướng lâu dài.

Củng cố hiệu quả hoạt động và kiểm soát chi phí: Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

  • Bằng việc nhận diện, đo lường và phân bổ chính xác các Chi phí môi trường, Kế toán quản trị môi trường hướng đến việc:
  • Giảm thiểu đến mức thấp nhất lãng phí nguyên liệu, năng lượng và nguồn lực. Tối ưu hóa quy trình quy trình vận hành, tối ưu hoá và gia tăng năng suất.
  • Hướng đến việc DN cân đối ngân sách giữa các mục tiêu kinh tế và BVMT.

Đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe bảo toàn năng lực vận hành dài hạn và hội nhập quốc tế:

  • Trong tiến trình các tiêu chuẩn MT toàn cầu ngày càng nghiêm ngặt, Kế toán quản trị môi trường hướng đến việc DN:
  • Thỏa mãn các quy định pháp lý về BVMT.
  • Công bố thông tin rõ ràng với khách hàng, các bên góp vốn và cộng đồng.
  • Dễ dàng tiếp cận các thị trường tiêu thụ ngoài biên giới yêu cầu cao về xác định xuất xứ và chứng nhận lâu dài như ISO 14001, ASC, MSC, GRI.

Ý nghĩa thực tiễn đối với DN Việt Nam:

Đối với các tổ chức, DN hiện nay đang niêm yết ngành thủy hải sản, việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường đóng vai trò then chốt vì:

  • Đây là ngành tuân thủ chế độ giám sát nghiêm ngặt của các đối tác và khách hàng quốc tế.
  • Các yêu cầu về xác định xuất xứ, bảo vệ hệ sinh thái biển và báo cáo lâu dài ngày càng khắt khe.
  • Việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường không chỉ hướng đến việc DN đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe pháp lý mà còn tạo lập và duy trì sức cạnh tranh ở quy mô toàn cầu.

2.1.4. Phân loại kế toán quản trị MT

Theo Liên đoàn Kế toán quốc tế (IFAC, 2005) và Ủy ban Bảo toàn năng lực vận hành dài hạn Liên hợp quốc (UNDSD, 2001), Kế toán quản trị môi trường được chia thành hai nhóm chính dựa trên bản chất thông tin được xử lý và mục đích sử dụng: Kế toán quản trị môi trường tài chính (Financial Kế toán quản trị môi trường) và Kế toán quản trị môi trường vật chất (Physical Kế toán quản trị môi trường). Việc phân loại này hướng đến việc DN xác định rõ phạm vi, phương pháp và dữ liệu then chốt để gia tăng năng lực quản lý hữu hiệu chi phí và nhân sự tương tác mật thiết với MT.

KTQTMT tài chính (Financial Environmental Management Accounting – F-KTQTMT)

  • Khái niệm Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

KTQTMT tài chính là việc thu thập, đo lường, tổng hợp và báo cáo các thông tin tài chính tương tác mật thiết với hoạt động MT của DN. Nội dung chủ yếu về việc xác định hiệu quả kinh doanh (tập trung trên doanh thu & lợi nhuận) và giá trị đầu tư gắn liền với các hoạt động BVMT.

  • Nội dung và ví dụ minh họa

CPMT: bao gồm các khoản chi phí phát sinh trong quá trình xử lý và tái chế chất thải, chi phí đầu tư thiết bị giảm ô nhiễm, chi phí chấp hành pháp luật, thuế MT và chi phí đền bù thiệt hại.

Doanh thu từ hoạt động BVMT: Doanh thu đến từ việc bán phế liệu tái chế, hàng hóa thân thiện MT hoặc nhận tạo điều kiện cho từ các quỹ BVMT.

Đầu tư xanh: Các kinh phí đầu tư cho đổi mới quy trình quy trình vận hành sạch hơn hoặc công nghệ quản lý chất thải.

  • Vai trò trong DN

KTQTMT tài chính hướng đến việc:

  • Phản ánh chính xác chi phí và lợi ích của các hoạt động BVMT.
  • Làm nền tảng dữ liệu (dataset) tạo điều kiện cho việc ra phương án thực thi và quyết định đầu tư, định giá hàng hóa và quản lý ngân sách.
  • Tạo điều kiện cho DN công bố thông tin rõ ràng với các bên góp vốn, khách hàng và cơ quan chức năng.

KTQTMT vật chất (Physical Environmental Management Accounting – P-KTQTMT)

  • Khái niệm

KTQTMT vật chất tập trung vào việc theo dõi, đo lường và quản lý dòng chảy vật chất trong chuỗi hoạt động tạo ra sản phẩm, bao gồm nguyên liệu, năng lượng, nước và chất thải. Kế toán quản trị môi trường quan tâm tới chi phí hướng đến việc DN kiểm soát dữ liệu định lượng về việc vận dụng tài nguyên. Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

  • Nội dung và ví dụ minh họa

Theo dõi đầu vào: Lượng nguyên vật liệu, mức độ tiêu thụ năng lượng và nước được áp dụng trong quy trình vận hành.

Theo dõi đầu ra: Hàng hóa tối ưu hóa, phế phẩm, các dạng chất thải: rắn, nước và khí.

Quản lý hiệu suất sử dụng tài nguyên: Đo lường mức độ áp dụng hiệu quả vật tư và năng lượng hướng đến giảm thiểu đến mức thấp nhất lãng phí.

  • Vai trò trong DN

KTQTMT vật chất hướng đến việc:

  • Củng cố mức độ sử dụng tài nguyên hiệu quả, giảm thiểu đến mức thấp nhất lãng phí và phát thải.
  • Phát triển kho dữ liệu (data warehouse) cho mục đích phân tích chính xác để thiết lập các chỉ số hiệu suất MT (Environmental KPIs).
  • Tạo điều kiện cho DN hướng đến đảm bảo yêu cầu của các chứng chỉ lâu dài như ISO 14001, ASC, MSC.

Mối quan hệ giữa Kế toán quản trị môi trường tài chính và Kế toán quản trị môi trường vật chất:

KTQTMT tài chính và Kế toán quản trị môi trường vật chất có mối quan hệ chặt chẽ, bổ trợ lẫn nhau trong quản trị MT. Trong khi Kế toán quản trị môi trường tài chính trả lời câu hỏi “Hoạt động MT ảnh hưởng thế nào đến chi phí và lợi nhuận?”, thì Kế toán quản trị môi trường vật chất tập trung vào câu hỏi “Tài nguyên được triển khai và áp dụng ra sao và hiệu quả đến mức nào?”.

Kết hợp cả hai, DN như:

  • Làm sáng tỏ hơn ảnh hưởng tài chính của các phương án thực thi và quyết định quản lý MT.
  • Tối ưu hóa cả chi phí đầu vào quy trình vận hành và hiệu suất sử dụng các nguồn lực.
  • Thỏa mãn tốt hơn yêu cầu về báo cáo bảo toàn năng lực vận hành dài hạn của các cơ quan chức năng, người tiêu dùng và các bên góp vốn.

Bảng 2.2. Phân loại Kế toán quản trị môi trường

  • Từ bảng trên có thể thấy:

KTQTMT tài chính quan tâm vào việc kiểm tra, kiểm soát chi phí, doanh thu và giá trị đầu tư tương tác mật thiết với các hoạt động MT.

KTQTMT vật chất chú trọng vào việc quản lý dữ liệu vật chất để tối ưu hóa hiệu quả tối ưu sử dụng nguồn lực, hạn chế lãng phí và tối ưu hoá, gia tăng, tối ưu hóa hiệu suất MT.

Hai loại Kế toán quản trị môi trường này bổ trợ lẫn nhau, là nền tảng cho cho DN cái nhìn toàn diện để củng cố khả năng sinh lời, lợi thế cạnh tranh và thỏa mãn các tiêu chuẩn tăng trưởng lâu dài.

2.1.5. Lợi ích của Kế toán quản trị môi trường đối với DN Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

KTQTMT (Environmental Management Accounting – Kế toán quản trị môi trường) đóng vai trò then chốt trong việc củng cố hiệu quả quản lý chi phí, giảm thiểu đến mức thấp nhất rủi ro, tối ưu hóa sử dụng tài nguyên và thỏa mãn các yêu cầu bảo toàn năng lực vận hành dài hạn. Đối với các DN, đáng chú ý trong ngành thủy hải sản, việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường góp phần đem lại lợi ích rõ rệt chiến lược cả ở cấp độ quản trị nội bộ lẫn hội nhập quốc tế.

  • Tổ chức quản lý chi phí hướng đến tối ưu hoá hiệu quả

KTQTMT hướng đến việc DN xác định, đo lường và phân bổ chính xác các Chi phí môi trường vốn thường bị bỏ sót trong kế toán truyền thống, chẳng hạn như: chi phí xử lý nước thải, rác thải, khí thải, chi phí tái chế và BVMT.

DN có thể tối ưu hóa ngân sách bằng cách giảm thiểu đến mức thấp nhất lãng phí nguyên vật liệu, năng lượng và tối đa hóa hiệu quả vận hành.

Thông tin từ Kế toán quản trị môi trường tạo điều kiện cho thiết kế giá thành hàng hóa chính xác hơn, nhờ vậy, góp phần tăng cường lợi thế cạnh tranh.

  • Tạo điều kiện cho ra phương án thực thi và quyết định quản trị

KTQTMT làm nền tảng dữ liệu (dataset) tài chính và phi tài chính phục vụ cho lập kế hoạch quy trình vận hành, dự báo Chi phí môi trường và nhắm đến thiết kế chiến lược tăng trưởng an toàn, lâu dài.

Hướng đến việc ban lãnh đạo đánh giá lợi ích dài hạn của các dự án đầu tư xanh và xác định các chiến lược tối ưu hóa chi phí hoạt động. Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Trong ngành thủy hải sản, Kế toán quản trị môi trường tạo điều kiện cho DN đưa ra phương án thực thi và quyết định về nền tảng kỹ thuật cho xử lý nước thải, hệ thống xác định xuất xứ và tinh gọn hóa quy trình quy trình vận hành được thiết kế theo tiêu chí tiêu chuẩn quốc tế.

  • Củng cố năng lực cạnh tranh và uy tín thương hiệu

KTQTMT hướng đến việc DN bảo đảm tuân thủ yêu cầu minh bạch khi công bố thông tin về Chi phí môi trường và mức độ sử dụng tài nguyên hiệu quả, trên cơ sở đó tạo ưu thế chiến lược trong việc tiếp cận thị trường tiêu thụ ngoài biên giới.

DN áp dụng Kế toán quản trị môi trường sẽ tăng độ tin cậy với khách hàng, các bên góp vốn và cộng đồng thông qua việc thể hiện CSR và cam kết bảo toàn năng lực vận hành dài hạn.

KTQTMT hướng đến việc định vị và làm nổi bật hình ảnh thương hiệu “thân thiện với MT”, đáng chú ý then chốt đối với các Doanh nghiệp niêm yết trên sàn chứng khoán.

  • Đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe pháp lý và hội nhập quốc tế

KTQTMT hướng đến việc DN đảm bảo việc thực thi hệ thống quy phạm pháp luật về BVMT trong nước cũng như các tiêu chuẩn quốc tế như ISO 14001, ASC, MSC, GRI, ESG.

Trong nền tảng thực tế hội nhập, đáng chú ý với ngành thủy hải sản, Kế toán quản trị môi trường tạo điều kiện cho DN đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe xác định xuất xứ, giảm phát thải carbon và thỏa mãn quy định từ các thị trường nghiêm ngặt như EU, Mỹ, Nhật Bản.

Thông tin Kế toán quản trị môi trường tạo nền tảng cho DN thiết lập báo cáo tăng trưởng an toàn, lâu dài hướng đến thu hút các nguồn vốn đầu tư xanh.

  • Ý nghĩa đối với tăng trưởng an toàn, lâu dài

KTQTMT hướng đến việc cân bằng mục tiêu tài chính và mục tiêu BVMT, hướng DN đến chiến lược phát triển dài hạn.

Việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường khuyến khích khai thác tiết kiệm và lâu dài tài nguyên thiên nhiên, củng cố hiệu quả quy trình vận hành, song song với đó giảm thiểu đến mức thấp nhất các tác động bất lợi đến hệ sinh thái.

Đây là cơ sở để DN thiết lập văn hóa tăng trưởng an toàn, lâu dài, đáp ứng xu thế toàn cầu về kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn.

2.1.6. Sự cần thiết áp dụng Kế toán quản trị môi trường trong các DN thủy hải sản tại Việt Nam

Ngành thủy hải sản Việt Nam thuộc nhóm ngành XK chủ đạo và có tỷ lệ đóng góp cao vào GDP và kim ngạch XK. Ở chiều ngược lại, đặc thù HĐSX gây ra nhiều ảnh hưởng không tốt đến MT, đòi hỏi các DN trong ngành phải củng cố quản trị Chi phí môi trường và thỏa mãn các tiêu chuẩn toàn cầu. Việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường trở nên cấp thiết trong tiến trình hội nhập kinh tế toàn cầu, cạnh tranh thị trường khốc liệt và xu hướng tăng trưởng an toàn, lâu dài.

Nền tảng thực tế ngành thủy hải sản Việt Nam Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

  • Việt Nam thuộc số ít quốc gia đứng trong top 5 về XK thủy sản trên thế giới, với thị trường tiêu thụ chính là EU, Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc.
  • Ngành thủy hải sản tiêu thụ lượng nước, năng lượng và hóa chất lớn, song song với đó phát sinh nhiều nước thải, khí thải và chất thải rắn.
  • Các vấn đề tương tác mật thiết với ô nhiễm MT, xác định xuất xứ, tiêu chuẩn XK và CSR đang trở thành những yếu tố sống còn để DN duy trì thị trường.

Áp lực từ thị trường tiêu thụ ngoài biên giới và các chủ thể liên quan chặt chẽ

  • Các thị trường đặt tiêu chuẩn khắt khe như EU, Mỹ, Nhật Bản yêu cầu hàng hóa phải đạt chứng nhận lâu dài như ASC, MSC, ISO 14001, BAP.
  • Khách hàng quốc tế và các tổ chức MT gây áp lực công bố thông tin rõ ràng có liên hệ mật thiết đến quản lý Chi phí môi trường và hiệu suất sử dụng tài nguyên.
  • Các bên góp vốn trong và ngoài nước ngày càng quan tâm đến báo cáo bảo toàn năng lực vận hành dài hạn và hệ thống quản trị rủi ro MT.

Hạn chế hiện tại trong DN thủy hải sản Việt Nam

Dù đóng vai trò then chốt, Kế toán quản trị môi trường vẫn chưa được áp dụng phổ biến trong DN thủy sản do nhiều nguyên nhân:

  • Thiếu nhận thức của lãnh đạo về lợi ích của Kế toán quản trị môi trường.
  • Hạn chế về nhân sự kế toán MT và chưa có quy trình quản trị dữ liệu đồng bộ. Chi phí đầu tư ban đầu cao cho hệ thống Kế toán quản trị môi trường và công nghệ quản lý MT.
  • Khung pháp lý trong nước chưa tối ưu hóa về tiêu chuẩn báo cáo MT và hướng dẫn áp dụng Kế toán quản trị môi trường.

Sự cần thiết áp dụng Kế toán quản trị môi trường

Tạo điều kiện cho kiểm soát Chi phí môi trường: Hướng đến việc DN xác định một cách chính xác các khoản chi cho xử lý nước thải, rác thải, kinh phí đầu tư cho đổi mới công nghệ lâu dài với hệ sinh thái và tiết kiệm nguyên vật liệu.

Đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe hội nhập quốc tế: Kế toán quản trị môi trường làm nền tảng dữ liệu (dataset) để lập báo cáo minh bạch, thỏa mãn các tiêu chuẩn về MT và CSR.

Củng cố vị thế cạnh tranh: DN áp dụng Kế toán quản trị môi trường hiệu quả sẽ có cơ hội tiếp cận vốn đầu tư xanh và đa dạng hóa thị trường tiêu thụ ngoài biên giới.

Phương hướng tăng trưởng an toàn, lâu dài: Kế toán quản trị môi trường hướng đến việc DN thủy hải sản giảm thiểu đến mức thấp nhất các tác động bất lợi đến MT biển, song song với đó củng cố mức độ sử dụng tài nguyên hiệu quả.

  • Kết luận

Trong nền tảng thực tế yêu cầu quốc tế về tăng trưởng an toàn, lâu dài và quản trị MT ngày càng chặt chẽ, việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường là quá trình chuyển dịch tất yếu đối với DN thủy-hải sản Việt Nam. Kế toán quản trị môi trường không chỉ hướng đến việc DN quản lý chi phí hiệu quả, giảm thiểu đến mức thấp nhất rủi ro pháp lý, mặt khác, tăng cường vị thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

2.2. Các lý thuyết nền tảng áp dụng trong nghiên cứu Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

2.2.1 Lý thuyết các chủ thể liên quan chặt chẽ (Stakeholder theory)

  • Khái niệm và nguồn gốc

Edward Freeman là người đề xuất lý thuyết các chủ thể liên quan trong tác phẩm của ông trong cuốn Strategic Management: A Stakeholder Approach (1984). Trước đó, đa số các lý thuyết quản trị truyền thống theo mô hình cổ đông trung tâm (shareholder model), trong đó thành công của DN được đo lường chủ yếu qua khả năng tối đa hóa giá trị dành cho cổ đông. Ở chiều ngược lại, Freeman cho rằng sự tồn tại và bảo toàn năng lực vận hành dài hạn của DN không chỉ phụ thuộc vào cổ đông mà còn gắn liền với mối quan hệ hài hòa với các nhóm lợi ích khác. Do đó, DN cần kiến tạo chiến lược quản trị cân bằng, đảm bảo lợi ích chung cho tất cả các chủ thể liên quan chặt chẽ để duy trì tính hợp pháp (legitimacy) và tăng năng lực cạnh tranh dài hạn.

  • Khái niệm các chủ thể liên quan chặt chẽ

Theo Freeman (1984), nhà đầu tư là “bất kỳ cá nhân hoặc tổ chức nào có thể ảnh hưởng hoặc bị ảnh hưởng bởi việc đạt được mục tiêu của DN”. Phạm vi này bao gồm:

  • Cổ đông và các bên góp vốn: Là nền tảng cho vốn và yêu cầu thông tin minh bạch, ổn định lợi nhuận.
  • Khách hàng: Kỳ vọng hàng hóa chất lượng, an toàn, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về xác định xuất xứ và tính lâu dài.
  • Nhân viên: Quan tâm đến phúc lợi, đào tạo và MT làm việc.
  • Nhà là nền tảng cho: Mong muốn hợp tác lâu dài, minh bạch và công bằng.
  • Cơ quan chức năng, chính phủ: Đặt ra các tiêu chuẩn, quy định tương tác mật thiết với quy trình vận hành, tiêu chuẩn MT và CSR.
  • Cộng đồng và tổ chức xã hội: Quan tâm đến tác động MT, phúc lợi xã hội và hình ảnh DN.
  • Tổ chức MT và hiệp hội quốc tế: Đưa ra các bộ tiêu chuẩn lâu dài, gây áp lực về chấp hành và thúc đẩy DN củng cố trách nhiệm MT. Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Ứng dụng trong nghiên cứu Kế toán quản trị môi trường:

Trong nền tảng thực tế Kế toán quản trị môi trường (Environmental Management Accounting – Kế toán quản trị môi trường), lý thuyết các chủ thể liên quan chặt chẽ giải thích tại sao DN chịu áp lực từ nhiều phía để thu thập, phân tích và báo cáo thông tin MT. Đáng chú ý:

  • Áp lực từ khách hàng và các bên góp vốn: Thị trường tiêu thụ ngoài biên giới, đáng chú ý ngành thủy hải sản, yêu cầu minh bạch dữ liệu về Chi phí môi trường, phát thải và sử dụng tài nguyên.
  • Áp lực từ cơ quan chức năng: Các chính sách về BVMT, quản lý khai thác và tiêu chuẩn chất lượng buộc DN phải áp dụng Kế toán quản trị môi trường để chấp hành.
  • Yêu cầu/áp lực từ các chủ thể liên quan xã hội: Khi người tiêu dùng và xã hội ngày càng quan tâm đến bảo toàn năng lực vận hành dài hạn, DN cần là nền tảng cho thông tin minh bạch để duy trì niềm tin.

Ý nghĩa đối với quản trị DN và nghiên cứu:

Việc áp dụng Lý thuyết các chủ thể liên quan chặt chẽ hướng đến việc giải thích mối liên hệ giữa áp lực bên ngoài và phương án thực thi và quyết định trong nội bộ DN trong quản trị DN:

  • Tăng tính công bố thông tin rõ ràng: Kế toán quản trị môi trường làm nền tảng dữ liệu (dataset) định lượng về Chi phí môi trường, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe báo cáo của cơ quan chức năng, các bên góp vốn và khách hàng.
  • Củng cố hình ảnh và uy tín DN: Việc minh bạch hóa thông tin phục vụ kiểm soát và giám sát MT thể hiện cam kết CSR, tăng sự tin tưởng từ các chủ thể liên quan chặt chẽ.
  • Tăng khả năng cạnh tranh ở quy mô toàn cầu: Những DN đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về Kế toán quản trị môi trường, ESG và các chứng nhận lâu dài (ASC, MSC, ISO 14001) dễ dàng thâm nhập thị trường toàn cầu, duy trì hợp đồng XK và các biện pháp thu hút vốn xanh.

2.2.2 Lý thuyết thể chế (Institutional theory) Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

  • Khái niệm và nguồn gốc

Theo DiMaggio & Powell (1983), lý thuyết thể chế hướng đến làm sáng tỏ lý do tại sao các công ty trong cùng một ngành có mô hình xu hướng tương tự về cấu trúc và thực hành, các công ty điều chỉnh hành vi để thỏa mãn các yêu cầu từ MT bên ngoài hướng đến đạt được tính hợp pháp (legitimacy) và bảo đảm tính lâu dài của sự tồn tại. Lý thuyết này cho rằng DN không chỉ đưa ra phương án thực thi và định hướng quyết định theo các mục tiêu kinh tế nội tại, lại còn chịu tác động của bởi chuẩn mực xã hội, áp lực chính trị, kỳ vọng của khách hàng, cơ quan chức năng, các bên góp vốn và cộng đồng.

Trong nền tảng thực tế hiện đại, đáng chú ý đối với những ngành nhạy cảm về MT như thủy hải sản, các DN phải cân nhắc yêu cầu chấp hành luật pháp, chứng nhận lâu dài và chuẩn mực toàn cầu. Trên cơ sở đó khiến lý thuyết thể chế trở thành cơ sở then chốt để lý giải tại sao các DN áp dụng Kế toán quản trị môi trường.

Ba loại áp lực thể chế chính

  • CP (Coercive pressures)

Áp lực có tính bắt buộc đến từ các quy định pháp luật và chính sách của Chính phủ, yêu cầu của khách hàng lớn, tổ chức tài chính hoặc thị trường quốc tế. Đối với các DN thủy hải sản, những yêu cầu này có thể bao gồm:

Chấp hành báo cáo các phát thải khí nhà kính, các chiến lược xử lý và giảm thiểu chất thải và hoạt động bảo vệ nguồn nước.

Thỏa mãn các tiêu chuẩn về xác định xuất xứ khi XK sang EU, Mỹ hoặc Nhật Bản.

Thực hiện báo cáo ESG và các tiêu chí bảo toàn năng lực vận hành dài hạn theo yêu cầu của các bên góp vốn.

Khi chi phí không chấp hành cao hơn chi phí áp dụng Kế toán quản trị môi trường, DN sẽ bị thúc đẩy mạnh mẽ để triển khai Kế toán quản trị môi trường như một công cụ đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe bắt buộc.

  • NP (Normative pressures)

NP đến từ chuẩn nghề nghiệp, tổ chức nghề nghiệp, các hiệp hội ngành và các chuẩn báo cáo lâu dài. Những tổ chức này ban hành các hướng dẫn hoặc tiêu chuẩn thực hành tốt, buộc DN phải củng cố tính minh bạch và uy tín. Ví dụ:

Các hiệp hội XK thủy sản yêu cầu DN đạt chứng nhận ASC, MSC hoặc ISO 14001. Các cơ quan nghề nghiệp hoạt động trong lĩnh vực kế toán yêu cầu triển khai KTQTMT để tăng cường trách nhiệm giải trình.

Các hệ thống báo cáo quốc tế như GRI, IFRS Sustainability Disclosure Standards đang trở thành tiêu chuẩn toàn cầu mà DN phải tuân theo. Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Những chuẩn mực này thúc đẩy DN hợp nhất và tổng hợp Kế toán quản trị môi trường để theo dõi, đo lường và báo cáo dữ liệu MT minh bạch, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe từ các chủ thể liên quan chặt chẽ.

  • MP (Mimetic pressures)

MP xuất hiện khi DN quan sát các đối thủ thành công hoặc các công ty dẫn đầu ngành và học hỏi thực hành Kế toán quản trị môi trường của họ. Trong ngành thủy hải sản, các DN XK lớn thường tiên phong áp dụng Kế toán quản trị môi trường để đạt chứng nhận lâu dài và tiếp cận thị trường cao cấp. Khi đó, các DN khác có xu hướng bắt chước để:

  • Duy trì khả năng cạnh tranh.

Thỏa mãn tiêu chuẩn chung của ngành. Tránh bị loại khỏi chuỗi cung ứng quốc tế. Ý nghĩa đối với nghiên cứu

Lý thuyết thể chế là nền tảng cho một khung phân tích mạnh mẽ để giải thích tại sao DN triển khai Kế toán quản trị môi trường không chỉ vì mục tiêu nội bộ mà còn bởi ảnh hưởng của áp lực bên ngoài. Kết quả từ các công trình trước (Iredele et al., 2019; Wachira, 2014; Đoàn Thanh Nga, 2023) chỉ ra rằng:

  • DN chịu CP cao có xu hướng triển khai Kế toán quản trị môi trường sớm và toàn diện hơn.
  • Các chuẩn mực nghề nghiệp và yêu cầu chứng nhận lâu dài làm tăng động lực áp dụng Kế toán quản trị môi trường.
  • Khi nhiều DN trong ngành thủy hải sản áp dụng Kế toán quản trị môi trường, các DN khác bị cuốn theo để không bị bỏ lại phía sau.

2.2.3 Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory) Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

  • Khái niệm và nguồn gốc

Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory) được phát triển bởi các nhà nghiên cứu quản trị như Lawrence & Lorsch (1967) và Donaldson (2001), nhấn mạnh rằng không tồn tại một hệ thống quản trị tối ưu áp dụng cho mọi DN. Hiệu quả của tổ chức phụ thuộc vào sự phù hợp (fit) giữa chiến lược, cơ cấu, nguồn lực nội tại và nền tảng thực tế bên ngoài. Nói cách khác, mỗi DN cần thiết kế Hệ thống thông tin và kiểm soát kế toán, quản lý và báo cáo riêng để thỏa mãn đặc thù ngành nghề, quy mô, thị trường mục tiêu và mức độ rủi ro MT.

  • Ứng dụng trong Kế toán quản trị môi trường

Trong nghiên cứu Kế toán quản trị môi trường, lý thuyết ngẫu nhiên giải thích vì sao mức độ áp dụng Kế toán quản trị môi trường khác nhau giữa các DN, ngay cả trong cùng một ngành. Một số yếu tố then chốt theo tiếp cận này bao gồm:

  • Chiến lược MT của DN

DN theo chiến lược tăng trưởng an toàn, lâu dài hoặc chiến lược xanh thường chủ động áp dụng Kế toán quản trị môi trường để quản lý Chi phí môi trường, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe chứng nhận quốc tế và tinh chỉnh và gia tăng hiệu suất vận hành.

Ngược lại, các DN chưa coi MT là ưu tiên chiến lược sẽ ít đầu tư cho Kế toán quản trị môi trường, chủ yếu triển khai mang tính hình thức để đối phó yêu cầu báo cáo.

  • Quy mô và nguồn lực của DN

DN quy mô lớn có khả năng đầu tư hệ thống ERP, phần mềm kế toán MT, đội ngũ nhân sự chuyên trách, hướng đến việc Kế toán quản trị môi trường được triển khai bài bản.

Các DN nhỏ thiếu vốn và kỹ năng thường gặp thách thức khi thu thập, phân tích dữ liệu và khả năng hợp nhất và tổng hợp Kế toán quản trị môi trường.

  • Đặc thù ngành nghề và độ nhạy cảm MT

Trong ngành thủy hải sản, các yêu cầu về xác định xuất xứ, chứng nhận lâu dài, quản lý nước thải, khí thải, năng lượng rất cao. Do đó, DN trong lĩnh vực này cần thiết kế hệ thống Kế toán quản trị môi trường phù hợp với yêu cầu chấp hành nghiêm ngặt và khối lượng dữ liệu phức tạp.

  • Ý nghĩa đối với nghiên cứu

Lý thuyết ngẫu nhiên là nền tảng cho nền tảng then chốt cho công trình này, giải thích tại sao chiến lược MT của DN đóng vai trò phương án thực thi và quyết định trong việc thúc đẩy triển khai Kế toán quản trị môi trường. Khi chiến lược MT được xác định rõ ràng và gắn liền với mục tiêu tăng trưởng an toàn, lâu dài, Kế toán quản trị môi trường trở thành công cụ thiết yếu để:

  • Gia tăng hiệu quả và minh bạch công tác Chi phí môi trường.
  • Tạo điều kiện cho lập báo cáo lâu dài thỏa mãn chuẩn quốc tế.
  • Gia tăng năng lực cạnh tranh trên các thị trường tiêu thụ ngoài biên giới, đáng chú ý trong ngành thủy hải sản.

2.2.4 Lý thuyết hành vi có kế hoạch (Theory of Planned Behavior – TPB)

  • Khái niệm và nguồn gốc Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB) được phát triển bởi Ajzen (1991), phát triển tiếp từ Lý thuyết hành động hợp lý (TRA) do Fishbein & Ajzen (1975) đề xuất. Trong khuôn khổ TPB, hành vi con người được hình thành từ ý định thực hiện hành vi (behavioral intention), theo đó, ý định hành vi bị chi phối bởi ba cấu phần cốt lõi:

  • Thái độ đối với hành vi (Attitude toward behavior)
  • Chuẩn mực chủ quan (Subjective norms)
  • Nhận thức về khả năng kiểm soát hành vi (Perceived behavioral control)

TPB hướng đến việc giải thích cách niềm tin, nhận thức và áp lực xã hội tác động đến phương án thực thi và quyết định của các cá nhân, đáng chú ý là lãnh đạo DN trong việc triển khai Kế toán quản trị môi trường.

  • Ứng dụng TPB trong Kế toán quản trị môi trường

Nghiên cứu hiện tại sử dụng khung Lý thuyết Hành vi Có Kế hoạch (TPB) để giải thích vai trò của MPER đối với phương án thực thi và quyết định áp dụng Kế toán quản trị môi trường trong các DN thủy hải sản.

  • Thái độ đối với Kế toán quản trị môi trường

Trong trường hợp lãnh đạo nhận thức đầy đủ về lợi ích của Kế toán quản trị môi trường như tiết kiệm chi phí, giảm phát thải, củng cố uy tín, họ sẽ có xu hướng ủng hộ và đầu tư cho Kế toán quản trị môi trường.

Ngược lại, nếu họ coi Kế toán quản trị môi trường là phức tạp, tốn kém hoặc ít giá trị thực tiễn, khả năng triển khai Kế toán quản trị môi trường sẽ thấp hơn.

  • Chuẩn mực chủ quan

Các áp lực từ cổ đông, khách hàng, cơ quan chức năng, hiệp hội ngành nghề tác động đến thái độ của lãnh đạo.

Khi các chủ thể liên quan chặt chẽ coi bảo toàn năng lực vận hành dài hạn và công bố thông tin rõ ràng là ưu tiên, lãnh đạo sẽ cảm thấy bị ràng buộc và có trách nhiệm triển khai Kế toán quản trị môi trường.

  • Nhận thức về khả năng/độ chủ động điều khiển hành vi

Yếu tố này thể hiện mức độ tự tin được cảm nhận của lãnh đạo trong việc huy động nguồn lực tài chính, nhân lực và công nghệ để triển khai Kế toán quản trị môi trường. Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

DN có đội ngũ kế toán chất lượng cao, hệ thống dữ liệu tốt và phần mềm tạo điều kiện cho sẽ hướng đến việc lãnh đạo cảm thấy Kế toán quản trị môi trường khả thi hơn.

  • Ý nghĩa đối với nghiên cứu

Lý thuyết TPB là cơ sở để giải thích vai trò của nhận thức lãnh đạo trong việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường:

Nhận thức tích cực hướng đến việc lãnh đạo chủ động kiến tạo chiến lược MT, phân bổ ngân sách và đào tạo nhân sự.

Nhận thức hạn chế dẫn đến Kế toán quản trị môi trường bị triển khai hình thức, không mang lại hiệu quả thực tiễn.

TPB cũng giải thích tại sao áp lực từ bên ngoài (cơ quan chức năng, khách hàng, các bên góp vốn) kết hợp với năng lực nội tại (nguồn lực, nhân sự, công nghệ) tác động mạnh đến ý định thực hiện và hành vi thực tế áp dụng Kế toán quản trị môi trường.

2.2.5 Lý thuyết nguồn lực DN (Resource-Based View – RBV)

  • Khái niệm và nguồn gốc

Lý thuyết nguồn lực DN (Resource-Based View – RBV) được phát triển bởi Wernerfelt (1984) và sau đó được tối ưu hóa bởi Barney (1991). RBV cho rằng ưu thế chiến lược lâu dài của DN không chỉ dựa vào yếu tố thị trường hay MT bên ngoài, mà chủ yếu bắt nguồn từ các nguồn lực nội tại của DN. Những nguồn lực này bao gồm tài sản vật chất và tài sản phi vật chất, năng lực công nghệ, dữ liệu và nhất là lực lượng lao động có kỹ năng cao.

Để một nguồn lực tạo ra ưu thế chiến lược lâu dài, RBV xác định bốn đặc tính then chốt (VRIN Framework):

  • V (Valuable): Có giá trị, hướng đến việc DN củng cố hiệu quả và tối ưu chi phí.
  • R (Rare): Hiếm có, khó tìm thấy trong các DN đối thủ.
  • I (Inimitable): Khó sao chép hoặc bắt chước.
  • N (Non-substitutable): Không thể thay thế bằng các nguồn lực khác.

Ứng dụng RBV trong Kế toán quản trị môi trường: Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Trong nền tảng thực tế Kế toán quản trị môi trường, RBV được triển khai và áp dụng để lý giải vai trò then chốt của AQ đối với khả năng triển khai và vận hành Kế toán quản trị môi trường. Các công trình trước (Jasch, 2003; Đoàn Thanh Nga, 2023; Wachira, 2014) đã chứng minh rằng đội ngũ kế toán có trình độ cao là một nguồn lực giá trị, hiếm có và khó thay thế.

Bảo đảm tính chính xác và toàn vẹn của dữ liệu: Kế toán viên có kỹ năng phân tích tốt có thể thu thập thông tin, xử lý dữ liệu và sắp xếp theo các nhóm dữ liệu MT chính xác hơn, hướng đến việc DN tính toán Chi phí môi trường đầy đủ và hợp lý.

Tạo điều kiện cho ra phương án thực thi và quyết định quản trị: Dữ liệu Kế toán quản trị môi trường chất lượng cao là nền tảng cho thông tin chiến lược cho ban lãnh đạo, tạo điều kiện cho thiết kế các chính sách bảo toàn năng lực vận hành dài hạn.

Hợp nhất và tổng hợp với các hệ thống báo cáo quốc tế: Đội ngũ kế toán được đào tạo về GRI, ESG, ISO 14001 hướng đến việc DN dễ dàng thỏa mãn các yêu cầu của khách hàng, các bên góp vốn và cơ quan chức năng quốc tế.

  • Hàm ý đối với DN thủy hải sản

Trong ngành thủy hải sản Việt Nam, yêu cầu về xác định xuất xứ, chứng nhận lâu dài, kiểm soát nước thải, năng lượng và chất thải ngày càng nghiêm ngặt từ thị trường tiêu thụ ngoài biên giới. Trên cơ sở đó khiến AQ trở thành khía cạnh then chốt trong việc vận hành Kế toán quản trị môi trường hiệu quả. DN có đội ngũ kế toán chuyên nghiệp sẽ:

  • Phát triển khung hệ thống thu thập dữ liệu MT căn cứ theo chuỗi quy trình quy trình vận hành đặc thù.
  • Hợp nhất và tổng hợp Kế toán quản trị môi trường vào hệ thống ERP để ổn định chi phí thông qua quản trị nội bộ và củng cố giá trị kinh tế tạo ra từ chuỗi hoạt động tạo ra sản phẩm.
  • Thỏa mãn nhanh các tiêu chuẩn báo cáo ESG, hướng đến việc mở rộng cơ hội XK và củng cố hình ảnh DN.

2.3. Tổng quan các công trình trước đây Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

2.3.1. Các công trình quốc tế về Kế toán quản trị môi trường và các khía cạnh ảnh hưởng

Stefan Schaltegger (2013) về nghiên cứu “Is Environmental Management Accounting a Discipline? A Bibliometric Literature Review” thực hiện tổng quan thư mục (bibliometric) trên nền tảng dữ liệu (dataset) gồm 814 ấn phẩm để đánh giá mức độ phát triển học thuật của lĩnh vực Kế toán quản trị môi trường. Kết quả chỉ ra rằng Kế toán quản trị môi trường đã hình thành như một “discipline” trẻ, có quỹ đạo tăng trưởng công bố rõ rệt, song vẫn chưa hoàn toàn bám rễ trong các tạp chí kế toán chủ lưu; nhiều nghiên cứu xuất bản ở các ấn phẩm ngoài ngành kế toán truyền thống và các kênh chuyên biệt về kế toán MT – lâu dài đang nổi lên. Phân tích trích dẫn cũng chỉ ra một nhóm nhỏ tác giả dẫn dắt với số trích dẫn cao, qua đó gợi mở chương trình nghiên cứu cho các nhánh thực chứng then chốt như: động lực thể chế và chiến lược triển khai Kế toán quản trị môi trường, thiết kế công cụ đo lường và hợp nhất và tổng hợp Kế toán quản trị môi trường vào quản trị hiệu quả. Những kết luận này đặt cơ sở cho các công trình nghiên cứu tiếp theo về động lực triển khai Kế toán quản trị môi trường trong DN, đáng chú ý ở các nền tảng thực tế thị trường mới nổi.

Wachira (2014) với nghiên cứu “Factors influencing the adoption of environmental management accounting practices among firms in Nairobi, Kenya” của tập trung khám phá các yếu tố chi phối việc triển khai Kế toán quản trị môi trường trong DN quy trình vận hành tại Nairobi, Kenya. Nghiên cứu đề xuất sáu cụm yếu tố: độ lớn DN, năng lực công nghệ, tuân thủ pháp–quy về MT, tuổi đời DN, định hướng/chiến lược BVMT, cùng hiệu quả/kết quả tài chính. Tựa vào nền tảng khái niệm và các luận điểm cốt lõi, tác giả thiết kế bộ câu hỏi khảo sát và triển khai thu thập dữ liệu từ các DN trong ngành. Kết quả ước lượng (OLS/GLS) chỉ ra rằng ES có tác động đáng kể giữa thành quả tài chính và mức độ chấp hành quy định MT đến việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường. Ngược lại, những tác động như sức ép từ các chủ thể liên quan và biến động của ngành lại có tác động yếu hơn so với kỳ vọng. Công trình này đã đóng góp bằng chứng thực nghiệm then chốt, khẳng định rằng các yếu tố tương tác mật thiết với năng lực nội tại của DN và cam kết BVMT đóng vai trò phương án thực thi và quyết định trong việc thúc đẩy triển khai Kế toán quản trị môi trường tại các DN quy trình vận hành ở Kenya.

Wei Qian; Roger L. Burritt; Jin Chen (2015) về nghiên cứu “The Potential for Environmental Management Accounting Development in China” là một bài viết khái niệm–chính sách thảo luận tiềm năng phát triển Kế toán quản trị môi trường tại Trung Quốc trong nền tảng thực tế tăng trưởng nhanh đi kèm suy thoái MT, và yêu cầu cấp thiết chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng “hiệu quả cao – ô nhiễm thấp”. Bài viết nhấn mạnh Kế toán quản trị môi trường như một hệ thống hợp nhất và tổng hợp thông tin vật chất và tiền tệ để tạo điều kiện cho ra phương án thực thi và quyết định, hướng đến việc nhận diện cơ hội giảm tác động MT song song với đó củng cố hiệu quả kinh tế, với các lợi ích chi tiết hơn như: tiết kiệm chi phí, tối ưu hoá và gia tăng định giá – thiết kế hàng hóa, tạo điều kiện cho phương án thực thi và quyết định đầu tư vốn, và mở rộng tiếp cận thị trường cho DN. Trên nền tảng lý thuyết thể chế, tác giả phân tích vai trò của MT chính sách – thể chế và thái độ quản lý trong việc tạo điều kiện cho Kế toán quản trị môi trường phát triển, trên cơ sở đó đưa ra hàm ý ở cả cấp DN (nâng nhận thức, sử dụng Kế toán quản trị môi trường để nhận diện cơ hội tài chính gắn với giảm phát thải) và nhà nước (tối ưu hóa cơ chế, công cụ khuyến khích). Toàn bộ kết quả nghiên cứu minh chứng bằng tổng thuật học thuật và dẫn liệu nền tảng thực tế Trung Quốc về áp lực MT, định hướng chính phủ và kinh nghiệm Kế toán quản trị môi trường ở các nền kinh tế đang phát triển.

Theo nghiên cứu của Che Zuriana Muhammad Jamil, Rapiah Mohamed, Faidzulaini Muhammad và Amin Ali (2015), nghiên cứu đã tập trung vào việc khám phá các yếu tố thúc đẩy (drivers) và cản trở (barriers) trong quá trình thực thi Kế toán quản trị môi trường trong các DN quy trình vận hành vừa và nhỏ (SME) ở Malaysia. Nghiên cứu được triển khai thực tế thông qua phương pháp khảo sát bằng bảng hỏi, dựa trên khung lý thuyết thể chế (institutional theory). Kết quả chỉ ra rằng, ngay cả khi nhiều DN có ngân sách dành cho MT và đã triển khai các thực hành Kế toán quản trị môi trường dưới dạng vật lý (Physical Kế toán quản trị môi trường – PKTQTMT), song mức độ áp dụng Kế toán quản trị môi trường tổng thể vẫn còn hạn chế. Đáng chú ý, CP (coercive pressure) từ phía cơ quan chức năng là khía cạnh có tác động phương án thực thi và quyết định đến việc thực hành Kế toán quản trị môi trường, trong khi các áp lực mô phỏng (mimetic) và chuẩn tắc (normative) chưa thể hiện vai trò rõ rệt. Trên cơ sở đó nhấn mạnh nhu cầu thiết lập các chính sách, chuẩn mực và hướng dẫn chi tiết hơn từ Nhà nước hướng đến khuyến khích và tạo động lực cho SME triển khai Kế toán quản trị môi trường. Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Olushola Olanrewaju Iredele (2019) trong nghiên cứu The Influence of Institutional Isomorphism and Organisational Factors on Environmental Management Accounting Practices of Listed Nigerian and South African Firms đã mở rộng nền tảng thực tế sang các công ty niêm yết tại Nigeria và Nam Phi. Mục tiêu là kiểm định ảnh hưởng của các dạng đồng hình thể chế (cưỡng chế, mô phỏng, chuẩn tắc) cũng như các đặc điểm tổ chức đến việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường. Bằng phương pháp khảo sát và phân tích định lượng, kết quả chỉ ra rằng áp lực thể chế cùng với các yếu tố nội tại của tổ chức chính là động lực cốt lõi thúc đẩy Kế toán quản trị môi trường. Trên cơ sở đó hàm ý rằng việc củng cố khung chính sách, song song với đó phát triển năng lực tổ chức nội bộ là điều kiện cần để mở rộng thực hành Kế toán quản trị môi trường trong nền tảng thực tế Doanh nghiệp niêm yết.

Shanyong Wang; Hualong Wang; Jing Wang (2019) với công trình Institutional Pressures and Environmental Management Accounting: The Role of Top Management Support and Perceived Benefit đã tập trung vào DN tại Trung Quốc và sử dụng phương pháp khảo sát kết hợp mô hình hóa các quan hệ điều tiết. Nghiên cứu chứng minh rằng các áp lực thể chế đóng vai trò thúc đẩy việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường trong DN, ở chiều ngược lại tác động này sẽ được củng cố mạnh mẽ hơn khi có sự tạo điều kiện cho từ ban lãnh đạo cấp cao cũng như khi lợi ích cảm nhận của Kế toán quản trị môi trường được đánh giá cao. Kết quả chỉ ra cam kết và định hướng từ lãnh đạo cao nhất, tạo điều kiện cho hiện thực hóa Kế toán quản trị môi trường đạt hiệu suất cao.

Nghiên cứu của Oluwamayowa O. Iredele, Moloi Tankiso và Michael O. Adelowotan (2019) với bài viết “The influence of institutional isomorphism and organisational factors on environmental management accounting practices of listed Nigerian and South African firms” sử dụng phương pháp định lượng hướng đến đánh giá mức độ thực hành Kế toán quản trị môi trường và tác động của các yếu tố thể chế và tổ chức tại các công ty niêm yết ở Nigeria và Nam Phi. Thông tin nghiên cứu được thu thập từ 44 công ty niêm yết thuộc các ngành quy trình vận hành, dầu khí và khai thác mỏ, sau đó phân tích dữ liệu được triển khai thực tế bằng SPSS 20.0 với các kỹ thuật thống kê mô tả, kiểm định t và hồi quy đa biến. Nghiên cứu chỉ ra rằng mức độ thực hành Kế toán quản trị môi trường tại Nam Phi cao hơn Nigeria do tác động mạnh mẽ của CP từ các yêu cầu pháp lý bắt buộc về báo cáo hợp nhất và tổng hợp. Ngược lại, tại Nigeria, yếu tố tổ chức đóng vai trò phương án thực thi và quyết định, trong khi thiếu vắng các quy định bắt buộc đã hạn chế việc triển khai Kế toán quản trị môi trường. Nghiên cứu góp phần tạo lập và duy trì chứng cứ từ dữ liệu thực nghiệm then chốt về Kế toán quản trị môi trường trong điều kiện các nền kinh tế đang phát triển, song song với đó khuyến nghị các cơ quan chức năng Nigeria cần tăng cường quy định pháp lý và thúc đẩy giáo dục, đào tạo hướng đến củng cố nhận thức và năng lực thực hiện Kế toán quản trị môi trường trong DN.

Nghiên cứu của Gholamreza Zandi và Hoyoung Lee (2019) với bài viết “Factors Affecting Environmental Management Accounting and Environmental Performance: An Empirical Assessment” tập trung khám phá các yếu tố tác động đến Kế toán quản trị môi trường và hiệu suất MT (ENP) của các DN quy trình vận hành nhỏ và vừa (SMEs) tại Indonesia. Dữ liệu được thu thập từ 79 DN, với 329 mẫu khảo sát hợp lệ, được phân tích bằng PLS-SEM dựa trên thang đo Likert 5 điểm. Nghiên cứu chỉ ra rằng ba yếu tố chính có ảnh hưởng thuận chiều và đáng kể đến Kế toán quản trị môi trường, bao gồm: ảnh hưởng của khách hàng (CIN) (β = 0.295, P < 0.000), áp lực quy định (RPR) (β = 0.302, P < 0.000) và trách nhiệm đạo đức – xã hội (MSR) của DN (β = 0.284, P < 0.000). Song song với đó, Kế toán quản trị môi trường có vai trò trung gian then chốt, tác động mạnh mẽ đến hiệu suất MT (ENP) với hệ số β = 0.273 (P < 0.000), chỉ ra rằng việc triển khai Kế toán quản trị môi trường hướng đến việc DN tối ưu hoá và gia tăng đáng kể thành tích MT và tăng cường năng lực cạnh tranh. Nghiên cứu khuyến nghị các DN, đáng chú ý là SMEs, nên củng cố CSR, tăng cường sự liên kết với cơ quan chức năng và tận dụng áp lực khách hàng để thúc đẩy Kế toán quản trị môi trường, trên cơ sở đó tối ưu hóa hiệu suất MT và bảo toàn năng lực vận hành dài hạn. Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Gholamreza Zandi; Hoyoung Lee (2019) về nghiên cứu “Factors Affecting Environmental Management Accounting and Environmental Performance: An Empirical Assessment” nghiên cứu ngành chế tạo Indonesia hướng đến lượng hóa vai trò của các động lực bên ngoài và bên trong đối với hệ thống Kế toán quản trị môi trường và hiệu quả MT (ENP). Trên dữ liệu khảo sát DN và phương pháp PLS-SEM, tác giả mô hình hóa ảnh hưởng của Customer Influence (CIN), Regulatory Pressure (RPR) và Moral & Social Responsibility (MSR) lên Kế toán quản trị môi trường, song song với đó kiểm định tác động tiếp theo của Kế toán quản trị môi trường đối với ENP. Kết quả khẳng định cả CIN, RPR, MSR đều tác động dương, có ý nghĩa đến Kế toán quản trị môi trường; và Kế toán quản trị môi trường tối ưu hoá và gia tăng ENP—hàm ý DN cần vừa củng cố trách nhiệm đạo đức – xã hội nội bộ (MSR), vừa tăng cường chấp hành/kiểm soát quy định và thỏa mãn kỳ vọng của khách hàng để tối ưu hóa hiệu quả MT. Nghiên cứu song song với đó kiến nghị khối SME chú trọng củng cố MSR trong tổ chức, và “quản trị tốt” RPR và CIN hướng đến tạo lập và duy trì hiệu năng Kế toán quản trị môi trường và kết quả MT. Kết quả công trình này được trình bày nhất quán trong phần tóm tắt và thảo luận của bài báo, cùng mô tả rõ thiết kế PLS-SEM sử dụng cho toàn bộ kiểm định giả thuyết.

Tổng hợp các báo cáo, luận văn quốc tế chỉ ra rằng Kế toán quản trị môi trường đóng vai trò then chốt trong việc củng cố tính hiệu quả trong quản trị chi phí, tối ưu hoá và gia tăng hiệu suất MT và thúc đẩy bảo toàn năng lực vận hành dài hạn. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường chủ yếu bao gồm các sức ép thể chế, sự bảo trợ của lãnh đạo, đòi hỏi từ phía khách hàng, thực hành CSR, cùng năng lực nội bộ của DN. Ở chiều ngược lại, đa số các công trình gần đây tập trung vào nền tảng thực tế các nước phát triển hoặc một số nền kinh tế mới nổi, trong khi các công trình chuyên sâu về Kế toán quản trị môi trường trong nền tảng thực tế các DN thủy hải sản tại Việt Nam còn hạn chế, do đó cần có những nghiên cứu tiếp cận thực tiễn để bổ sung khoảng trống này.

2.3.2. Các công trình trong nước về Kế toán quản trị môi trường và các khía cạnh ảnh hưởng Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Kế thừa và phân tích các công trình trước, nghiên cứu ghi nhận rằng nền tảng thực tế Việt Nam, các công trình về Kế toán quản trị môi trường còn tương đối mới mẻ và chưa có nhiều công trình chuyên sâu. Ở chiều ngược lại, đã có một số nghiên cứu tiêu biểu có liên quan chặt chẽ như sau:

Trịnh Hiệp Thiện (2010), trong luận văn thạc sĩ tại Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh với đề tài “Vận dụng Kế toán quản trị môi trường vào các DN quy trình vận hành Việt Nam”, đã tìm hiểu thực trạng áp dụng Kế toán quản trị môi trường trong các DN quy trình vận hành. Nghiên cứu chỉ ra rằng ngay cả khi các DN Việt Nam đã bắt đầu chú trọng đến thông tin MT, nhưng tỷ lệ áp dụng Kế toán quản trị môi trường vẫn còn thấp. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ sự thiếu nhận thức của ban giám đốc, hạn chế về nguồn nhân lực và chi phí triển khai Kế toán quản trị môi trường cao. Ngoài ra, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng Hệ thống thông tin tài chính – MT tại các DN chưa được thiết lập đồng bộ, gây khó khăn trong quá trình làm nguồn dữ liệu cho hoạt động quản lý và ra phương án thực thi và quyết định.

Nguyễn Thị Ngọc Oanh (2016), trong luận văn thạc sĩ tại Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh với đề tài “Các khía cạnh ảnh hưởng đến ý định áp dụng Kế toán quản trị môi trường tại các DN quy trình vận hành khu vực phía Nam Việt Nam”, đã sử dụng mô hình của Jalaludin et al. (2011) để kiểm định tác động của các khía cạnh bên trong và bên ngoài đến ý định áp dụng Kế toán quản trị môi trường. Kết quả chỉ ra rằng bốn yếu tố có ảnh hưởng tích cực và đáng kể bao gồm: áp lực từ người tiêu dùng, áp lực từ cơ quan chức năng, sự tạo điều kiện cho từ ban quản trị cấp cao và nhận thức về lợi ích kinh tế. Đối lập với kết quả trên, các yếu tố như áp lực mô phỏng và FS không có ảnh hưởng đáng kể đến ý định áp dụng Kế toán quản trị môi trường.

Hoàng Thị Bích Ngọc (2017), trong luận án tiến sĩ tại Đại học Thương mại với đề tài “KTQT Chi phí môi trường trong các DN chế biến dầu khí thuộc Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Việt Nam”, đã phân tích khung lý thuyết về Kế toán quản trị Chi phí môi trường (ECMA) trong các DN quy trình vận hành quy mô lớn. Tác giả chỉ ra rằng, để áp dụng Kế toán quản trị môi trường hiệu quả, DN cần có một hệ thống phân loại, đo lường và kiểm soát Chi phí môi trường rõ ràng. Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính và định lượng, xác định bốn nhóm khía cạnh ảnh hưởng mạnh đến Kế toán quản trị môi trường gồm: áp lực pháp lý, chiến lược MT, năng lực lãnh đạo, quản lý và khả năng thiết kế nền tảng dữ liệu tài chính phục vụ quản trị MT.

Nguyễn Thị Nga (2017), trong luận án tiến sĩ tại Đại học Kinh tế Quốc dân, với đề tài “KTQT Chi phí môi trường trong các DN quy trình vận hành thép tại Việt Nam”, đã nghiên cứu mối quan hệ giữa các yếu tố nội tại, yếu tố thể chế và khả năng áp dụng Kế toán quản trị môi trường trong DN. Áp dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp, tác giả sử dụng phân tích khía cạnh khám phá (EFA) và hồi quy để xác định những yếu tố ảnh hưởng. Nghiên cứu chỉ ra rằng bốn yếu tố ảnh hưởng mạnh mẽ đến Kế toán quản trị môi trường là: áp lực chuẩn tắc, áp lực mô phỏng, nhận thức về biến động MT kinh doanh, và chiến lược bảo vệ MT. Song song, phát hiện nghiên cứu chỉ ra rằng các yếu tố như sự phức tạp của Hệ thống thông tin và kiểm soát kế toán và thiếu nhân sự có thể gây cản trở đến khả năng triển khai Kế toán quản trị môi trường trong DN. Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Đoàn Thanh Nga và cộng sự (2023) với công trình “Factors Affecting the Application of Environment Management Accounting: Evidence from Manufacturing Enterprises” đã khảo sát 238 DN quy trình vận hành tại Việt Nam hướng đến xác định các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường. Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (định tính và định lượng) dựa trên bốn lý thuyết chính: thể chế, ngẫu nhiên, các chủ thể liên quan chặt chẽ và hành vi có kế hoạch. Kết quả chỉ ra rằng bảy yếu tố có ảnh hưởng đáng kể, bao gồm: CP (tác động mạnh nhất), khó khăn trong áp dụng Kế toán quản trị môi trường (tác động tiêu cực), MPER, mức độ nhạy cảm MT, sự nghiêm ngặt của pháp luật, chất lượng kế toán viên và FS. Ngoài ra, nghiên cứu chỉ ra rằng mức độ áp dụng Kế toán quản trị môi trường tại Việt Nam còn trung bình (điểm trung bình 3,21/5), chủ yếu dừng ở ghi nhận thông tin MT mà chưa phân tích sâu phục vụ quản trị. Trên cơ sở đó, nhóm tác giả khuyến nghị Chính phủ cần tối ưu hóa khung pháp lý, DN củng cố nhận thức và năng lực triển khai Kế toán quản trị môi trường, song song với đó các trường đại học nên hợp nhất và tổng hợp Kế toán quản trị môi trường vào chương trình đào tạo để thúc đẩy ứng dụng rộng rãi hơn.

Nguyễn Thị Mai Anh (2024), trong nghiên cứu “Adoption of Environmental Management Accounting in Vietnamese Enterprises: An Empirical Analysis of Influencing Determinants”, đã khảo sát 330 DN tại bốn tỉnh thuộc khu vực phía Bắc Việt Nam hướng đến phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến ý định áp dụng Kế toán quản trị môi trường. Nghiên cứu dựa trên lý thuyết hành vi có kế hoạch (Theory of Planned Behavior) và mô hình chấp nhận công nghệ (Technology Acceptance Model) để thiết kế mô hình đề xuất và các giả thuyết kiểm định. Dữ liệu thu thập được xử lý bằng các phương pháp thống kê mô tả, kiểm định ANOVA, phân tích độ tin cậy Cronbach’s Alpha, phân tích khía cạnh khám phá (EFA) và hồi quy đa biến. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng có sáu yếu tố có ảnh hưởng đáng kể đến ý định áp dụng Kế toán quản trị môi trường, bao gồm: thái độ MT của DN, lợi ích cảm nhận về Kế toán quản trị môi trường, chuẩn mực chủ quan, CP và áp lực xã hội, nhận thức về khả năng kiểm soát và rào cản, cùng với chính sách tạo điều kiện cho của chính phủ. Trong đó, CP và áp lực xã hội được xác định là yếu tố có tác động mạnh nhất đến phương án thực thi và quyết định áp dụng Kế toán quản trị môi trường. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng, trong nền tảng thực tế Việt Nam, sự tạo điều kiện cho về chính sách và các quy định pháp lý rõ ràng từ phía Chính phủ có vai trò đáng chú ý then chốt trong việc thúc đẩy DN triển khai Kế toán quản trị môi trường.

Tổng hợp các công trình trong nước chỉ ra rằng, tại Việt Nam, Kế toán quản trị môi trường vẫn đang ở giai đoạn khởi đầu, mức độ áp dụng còn hạn chế, đáng chú ý trong các DN quy trình vận hành. Các công trình đều khẳng định tầm then chốt của áp lực pháp lý, sự tạo điều kiện cho của lãnh đạo, CSR, áp lực từ khách hàng và chiến lược MT trong việc thúc đẩy DN triển khai Kế toán quản trị môi trường. Ở chiều ngược lại, chưa có nghiên cứu nào tập trung chuyên sâu vào ngành thủy hải sản, đáng chú ý là các Doanh nghiệp niêm yết trên Thị trường chứng khoán Việt Nam. Do đó, đề tài này sẽ bổ sung khoảng trống nghiên cứu và là nền tảng cho bằng chứng thực nghiệm trong nền tảng thực tế đặc thù của ngành.

2.3.3. Khoảng trống nghiên cứu và hướng tiếp cận của đề tài Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Tổng hợp bằng chứng thực nghiệm trong nước và quốc tế chỉ ra rằng Kế toán quản trị môi trường đóng vai trò then chốt trong việc củng cố tính hiệu quả trong công tác quản lý chi phí, tối ưu hoá và gia tăng hiệu suất MT và thúc đẩy bảo toàn năng lực vận hành dài hạn của DN. Các công trình quốc tế đã phân tích tương đối sâu các yếu tố tác động đến việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường, tập trung chủ yếu vào áp lực thể chế, yêu cầu từ các chủ thể liên quan chặt chẽ, sự tạo điều kiện cho của lãnh đạo, chiến lược bảo toàn năng lực vận hành dài hạn và năng lực tổ chức. Ở chiều ngược lại, phần lớn các công trình này được triển khai thực tế trong nền tảng thực tế các quốc gia phát triển hoặc một số nền kinh tế mới nổi, nên chưa phản ánh đầy đủ những đặc thù của các thị trường đang phát triển như Việt Nam.

Ở Việt Nam, một số công trình gần đây như của Đoàn Thanh Nga và cộng sự (2023), Nguyễn Thị Mai Anh (2024) và các tác giả khác đã bước đầu xác định các khía cạnh tác động đến việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường, bao gồm CP, áp lực xã hội, nhận thức và cam kết của lãnh đạo, lợi ích cảm nhận về Kế toán quản trị môi trường, năng lực kế toán viên, chiến lược MT và sự tạo điều kiện cho chính sách. Ở chiều ngược lại, phần lớn các công trình trong nước mới chỉ tập trung vào các DN quy trình vận hành nói chung, với phạm vi khảo sát rộng nhưng chưa đi sâu phân tích các ngành đặc thù.

Đáng chú ý, ngành thủy hải sản – một lĩnh vực nhạy cảm với MT và đóng vai trò then chốt trong XK của Việt Nam – lại chưa có nghiên cứu chuyên sâu nào xem xét mức độ áp dụng Kế toán quản trị môi trường, các khía cạnh tác động, song song với đó xem xét quan hệ giữa áp lực thể chế, các chủ thể liên quan chặt chẽ và đặc thù ngành đối với việc triển khai Kế toán quản trị môi trường tại các Doanh nghiệp niêm yết. Ngoài ra, hầu hết các công trình trước chưa phân tích đầy đủ sự khác biệt giữa các loại DN về quy mô, cơ cấu quản trị, GI và các yêu cầu chấp hành tiêu chuẩn MT quốc tế, vốn có thể tác động rõ rệt tới việc thực thi Kế toán quản trị môi trường.

Từ những khoảng trống này, đề tài lựa chọn hướng tiếp cận tập trung vào việc kiểm định mối quan hệ giữa các biến quyết định và mức độ thực thi Kế toán quản trị môi trường trong các Doanh nghiệp niêm yết ngành thủy hải sản tại Việt Nam. Bằng cách kế thừa các mô hình đề xuất trước đây và điều chỉnh phù hợp với nền tảng thực tế đặc thù của ngành, công trình này hướng đến bổ sung bằng chứng thực nghiệm mới, song song với đó là nền tảng cho cơ sở khoa học cho nhà quản lý DN, cơ quan chức năng nhà nước và các chủ thể liên quan chặt chẽ trong việc củng cố hiệu quả triển khai Kế toán quản trị môi trường, góp phần hướng đến bảo toàn năng lực vận hành dài hạn.

2.4. Các khía cạnh ảnh hưởng đến thực hiện kế toán quản trị môi trường Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

2.4.1. Áp lực thể chế (Institutional pressures)

Dưới góc nhìn của lý thuyết thể chế, DN không chỉ tối ưu theo lý tính kinh tế thuần túy mà còn phải tìm kiếm tính hợp pháp (legitimacy) trước các chủ thể có quyền lực trong MT thể chế. Vì vậy, việc thực hiện Kế toán quản trị môi trường chịu chi phối đáng kể bởi bộ ba áp lực trong khung thể chế: ép buộc pháp–quy, chuẩn tắc nghề nghiệp và mô phỏng lẫn nhau – vốn định hình “chuẩn hành vi hợp pháp” đối với DN (Iredele et al., 2019; Wachira, 2014; Đoàn Thanh Nga, 2023).

  • CP (Coercive pressure).

Đây là các ràng buộc mang tính bắt buộc phát sinh từ pháp luật, chính sách, cơ chế giám sát, kiểm tra việc tuân thủ của cơ quan nhà nước, cùng các điều kiện giao dịch có tính “cưỡng chế mềm” do khách hàng chủ chốt, các bên góp vốn, tổ chức tài trợ áp đặt. Với các Doanh nghiệp niêm yết ngành thủy hải sản, áp lực này thể hiện qua yêu cầu công bố thông tin MT/ESG, điều khoản hợp đồng về xác định xuất xứ, kiểm soát xả thải – chất lượng nước – dư lượng, và các tiêu chí chấp hành trong chuỗi cung ứng XK. Khi chi phí không chấp hành (phạt, tạm ngừng XK, mất ưu đãi, mất khách hàng) vượt chi phí thiết lập Kế toán quản trị môi trường, DN có động cơ mạnh để triển khai Kế toán quản trị môi trường hướng đến đo lường chi phí–tác động MT, kiểm soát rủi ro pháp lý và bảo toàn tính hợp pháp (Iredele et al., 2019; Đoàn Thanh Nga, 2023).

  • NP (Normative pressure).

Nguồn gốc từ chuẩn mực nghề nghiệp, hiệp hội ngành, tổ chức kiểm toán – chứng nhận, và chương trình đào tạo chuyên môn. Những khung chuẩn như chuẩn mực báo cáo lâu dài, hướng dẫn định lượng Chi phí môi trường, hay bộ tiêu chí của hiệp hội/hiệp đoàn thiết lập “chuẩn thực hành tốt”. Với thủy hải sản, yêu cầu của tổ chức chứng nhận lâu dài (ví dụ các bộ tiêu chí thực hành tốt, hướng dẫn quản trị MT trong nuôi–chế biến) và kỳ vọng chịu trách nhiệm giải trình từ các bên góp vốn/đối tác tạo áp lực để DN chuẩn hóa dữ liệu vật chất–tài chính tương tác mật thiết với MT—vai trò cốt lõi của Kế toán quản trị môi trường (Iredele et al., 2019).

  • MP (Mimetic pressure). Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Trong nền tảng thực tế bất định thị trường và yêu cầu hội nhập cao, DN có xu hướng học hỏi các công ty dẫn dắt hoặc đối thủ thành công trong ngành. Khi một vài DN thủy hải sản tiên phong áp dụng Kế toán quản trị môi trường để đạt chứng nhận lâu dài, tối ưu hoá và gia tăng chi phí – hiệu suất tài nguyên và đa dạng hóa thị trường, các DN khác sẽ bắt chước để tránh tụt hậu, củng cố năng lực cạnh tranh và duy trì khả năng tiếp cận kênh phân phối quốc tế (Wachira, 2014; Iredele et al., 2019). Hiệu ứng lan tỏa càng mạnh khi thị trường (khách hàng lớn, nhà bán lẻ) coi Kế toán quản trị môi trường là thực hành chuẩn trước khi ký kết/duy trì hợp đồng.

Ba dòng áp lực không tách rời mà thường cộng hưởng: cưỡng chế đặt “ngưỡng tối thiểu” chấp hành; chuẩn mực định hình “cách thức đúng đắn”; bắt chước đẩy nhanh tốc độ khuếch tán thực hành Kế toán quản trị môi trường trong ngành. Trong thủy hải sản—một lĩnh vực nhạy cảm MT, phụ thuộc chuỗi cung ứng XK, các áp lực này cường độ cao và liên tục tạo lập và duy trì, khiến Kế toán quản trị môi trường trở thành công cụ bắt buộc để DN vừa thỏa mãn chấp hành, vừa tối ưu chi phí–hiệu quả vận hành. Ở chiều ngược lại, tác động của áp lực thể chế có thể dịch biến theo quy mô, thời gian hoạt động, GI và nhận thức của lãnh đạo; vì thế các đặc trưng này cần được kiểm soát trong mô hình thực nghiệm (Đoàn Thanh Nga, 2023; Wachira, 2014).

2.4.2. CSR của DN (Corporate Social Responsibility – CSR)

Theo Lý thuyết các chủ thể liên quan chặt chẽ (Stakeholder Theory), DN không tồn tại tách biệt mà chịu sự chi phối và giám sát từ nhiều nhóm lợi ích như khách hàng, cổ đông, nhân viên, cơ quan chức năng, cộng đồng địa phương và các tổ chức MT. Để duy trì tính hợp pháp (legitimacy) và đảm bảo sự bảo toàn năng lực vận hành dài hạn, DN nên chủ động quản trị quan hệ với các chủ thể liên quan để đáp ứng các kỳ vọng chính đáng của họ thông qua lồng ghép CSR vào chiến lược DN (CSR).

  • Mối liên hệ giữa CSR và Kế toán quản trị môi trường:

DN có cam kết CSR cao thường có xu hướng triển khai Kế toán quản trị môi trường như một công cụ tạo điều kiện cho quản trị và ra phương án thực thi và quyết định. Chi tiết hơn: Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Tăng tính minh bạch trong báo cáo: Kế toán quản trị môi trường làm nền tảng dữ liệu (dataset) hỗn hợp (mixed data) tương tác mật thiết với Chi phí môi trường, tiêu thụ tài nguyên, phát thải và quản lý chất thải, hướng đến việc DN đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe công bố thông tin rõ ràng từ khách hàng, các bên góp vốn và cơ quan chức năng.

Đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của đối tác quốc tế: Trong nền tảng thực tế toàn cầu hóa, các tiêu chuẩn như GRI, ISO 14001, ASC, MSC yêu cầu DN là nền tảng cho thông tin chính xác về tác động Việc áp dụng KTQTMT hướng đến việc DN thỏa mãn tiêu chuẩn này và duy trì khả năng tiếp cận thị trường tiêu thụ ngoài biên giới.

Củng cố hình ảnh thương hiệu và ưu thế chiến lược: Triển khai Kế toán quản trị môi trường hướng đến việc DN chứng minh cam kết bảo toàn năng lực vận hành dài hạn, trên cơ sở đó củng cố lòng tin của các chủ thể liên quan chặt chẽ, mở rộng khả năng huy động vốn và nâng tầm năng lực cạnh tranh của DN.

Trong ngành thủy hải sản Việt Nam, các yêu cầu về chứng nhận lâu dài, xác định xuất xứ, quản lý chất lượng và BVMT ngày càng chặt chẽ từ các thị trường tiêu thụ ngoài biên giới lớn như EU, Mỹ, Nhật Bản. Do đó, các Doanh nghiệp niêm yết trong ngành cần hợp nhất và lồng ghép CSR vào chiến lược DN và sử dụng Kế toán quản trị môi trường như một phương thức hữu hiệu để thỏa mãn quy định quốc tế, giảm thiểu đến mức thấp nhất rủi ro chấp hành và củng cố giá trị thương hiệu.

2.4.3. MPER (Managerial perception)

Từ góc nhìn Lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB), hành vi tổ chức (ở đây là việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường) được hình thành từ ý định của chủ thể, mà ý định chịu chi phối bởi ba cấu phần nhận thức: (i) thái độ đối với hành vi, (ii) chuẩn mực chủ quan, và (iii) nhận thức về khả năng kiểm soát hành vi. Quy chiếu vào nền tảng thực tế DN, “chủ thể” then chốt là nhà quản trị cấp cao /ban điều hành – đội ngũ định hình chiến lược, điều phối nguồn lực và định hình văn hóa chấp hành. Kết quả thực nghiệm trong nước chỉ ra rằng nhận thức của lãnh đạo là đòn bẩy phương án thực thi và quyết định đối với mức độ triển khai Kế toán quản trị môi trường (Đoàn Thanh Nga, 2023; Nguyễn Thị Ngọc Oanh, 2016).

Thái độ đối với Kế toán quản trị môi trường. Thái độ của nhà quản lý được cấu thành từ niềm tin–kỳ vọng về lợi ích (giảm Chi phí môi trường, tối ưu sử dụng tài nguyên, giảm rủi ro pháp lý, tối ưu hoá và gia tăng hình ảnh/ESG, thuận lợi tiếp cận vốn) và đánh giá chi phí–rào cản (đầu tư ban đầu, phức tạp dữ liệu, thay đổi quy trình). Khi lợi ích kỳ vọng được nhận thức là vượt trội so với chi phí, thái độ sẽ tích cực, kéo theo ý định áp dụng Kế toán quản trị môi trường mạnh hơn.

Chuẩn mực chủ quan nội bộ. Lãnh đạo không chỉ chịu áp lực từ bên ngoài mà còn tự tạo ra “chuẩn mực” trong tổ chức thông qua thông điệp, chính sách, KPI và cơ chế khen thưởng. Khi ban lãnh đạo thể hiện cam kết công khai với lâu dài và yêu cầu các bộ phận (kế toán, quy trình vận hành, mua hàng, QA) làm nền tảng dữ liệu (dataset) MT chuẩn hóa, sự đồng thuận nội bộ hình thành, làm tăng khả năng Kế toán quản trị môi trường được chấp nhận và vận hành liên phòng ban (Nguyễn Thị Ngọc Oanh, 2016). Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Nhận thức về khả năng kiểm soát (Perceived behavioral control). Đây là đánh giá của lãnh đạo về mức chủ động trong triển khai Kế toán quản trị môi trường: có đủ ngân sách, nhân lực, công nghệ thông tin, quy trình, dữ liệu hay không. Khi người quản lý tin rằng DN có/hoặc có thể huy động các nguồn lực cần thiết (đào tạo nhân sự, phần mềm kế toán Chi phí môi trường, chuẩn dữ liệu vật chất–năng lượng), ý định triển khai và khả năng duy trì Kế toán quản trị môi trường tăng lên đáng kể (Đoàn Thanh Nga, 2023).

Cơ chế truyền dẫn sang hành vi áp dụng Kế toán quản trị môi trường:

  • Nhận thức → Phương án thực thi và quyết định chiến lược: lãnh đạo đưa Kế toán quản trị môi trường vào kế hoạch/chiến lược MT, chọn phạm vi áp dụng (trọng điểm chi phí, quy trình phát thải lớn).
  • Nhận thức → Phân bổ nguồn lực: duyệt ngân sách, tuyển/đào tạo kế toán MT, đầu tư Hệ thống thông tin.
  • Nhận thức → Văn hóa & phối hợp: thiết lập quy trình liên phòng ban, KPI chia sẻ dữ liệu vật chất–tài chính, giảm “ma sát” khi hợp nhất và tổng hợp Kế toán quản trị môi trường vào vận hành.

Đặc thù chuỗi cung ứng XK đòi hỏi xác định xuất xứ, kiểm soát nước–năng lượng–chất thải, tiêu chuẩn ASC/MSC, yêu cầu ESG. Tính phức hợp dữ liệu cao khiến vai trò nhận thức của lãnh đạo càng then chốt: nhận thức tích cực hướng đến việc DN chuyển Kế toán quản trị môi trường từ “thỏa mãn chấp hành” sang công cụ tối ưu chi phí – củng cố năng lực cạnh tranh trên thị trường EU/Mỹ/Nhật.

2.4.4. AQ (Accountant quality) Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

Theo Lý thuyết nguồn lực DN (Resource-Based View – RBV), những nguồn lực khó sao chép như kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm tích lũy và quy trình tổ chức tạo nên ưu thế chiến lược lâu dài. Trong nền tảng thực tế Kế toán quản trị môi trường, đội ngũ kế toán chính là hạt nhân của nguồn lực tri thức này: họ vận hành hệ thống đo lường – phân tích Chi phí môi trường, chuẩn hóa dữ liệu vật chất – tài chính và chuyển hóa dữ liệu thành thông tin quản trị phục vụ ra phương án thực thi và quyết định. Khi năng lực kế toán được bồi đắp và thể chế hóa thành quy trình, biểu mẫu, chuẩn dữ liệu, DN hình thành năng lực cốt lõi khó bắt chước, trên cơ sở đó nâng hiệu quả Kế toán quản trị môi trường. (Jasch, 2003; Đoàn Thanh Nga, 2023; Wachira, 2014)

Vai trò của AQ đối với Kế toán quản trị môi trường:

  • Thu thập & xử lý chính xác thông tin MT. Kế toán có nền tảng về kế toán Chi phí môi trường, kế toán dòng vật chất/năng lượng, MFCA sẽ thiết kế được điểm đo, định mức, mã chi phí và quy tắc phân bổ phù hợp, hạn chế sai lệch đo lường (Jasch, 2003).
  • Phân tích Chi phí môi trường hiệu quả. Năng lực phân tích (EFA/ABC, định giá vòng đời, phân tích chênh lệch…) hướng đến việc tách bạch chi phí ẩn/gián tiếp, định lượng lãng phí vật chất – năng lượng, trên cơ sở đó đề xuất phương án tối ưu quy trình (Wachira, 2014).
  • Tạo điều kiện cho lập báo cáo lâu dài theo chuẩn quốc tế. Đội ngũ am hiểu GRI/ESG, ISO 14001, yêu cầu của khách hàng quốc tế sẽ liên kết dữ liệu Kế toán quản trị môi trường với bộ chỉ tiêu báo cáo, nâng tính minh bạch và khả năng kiểm chứng (assurance) (Đoàn Thanh Nga, 2023).

Cơ chế tác động theo RBV. AQ làm tăng:

  • Năng lực hấp thụ (absorptive capacity): khả năng tiếp thu – nội địa hóa hướng dẫn/chuẩn mực Kế toán quản trị môi trường mới và hợp nhất và tổng hợp vào hệ thống hiện hữu.
  • Năng lực phối hợp liên phòng ban: kế toán “nói chung ngôn ngữ” với quy trình vận hành, R&D, mua hàng, QA để gom dữ liệu vật chất – tài chính một cách nhất quán.
  • Năng lực số hóa dữ liệu: sử dụng phần mềm, BI, dashboard để tự động hóa thu thập – đối soát – trực quan hóa, hướng đến việc Kế toán quản trị môi trường kịp thời và ra phương án thực thi và quyết định được.
  • Năng lực thể chế hóa quy trình: chuẩn hóa biểu mẫu, sổ tay Kế toán quản trị môi trường, quy trình kiểm soát nội bộ → duy trì chất lượng thông tin ổn định, giảm phụ thuộc cá nhân.

Ngành thủy hải sản có chuỗi dữ liệu phức tạp (nuôi/khai thác – thu mua – chế biến

  • kho lạnh – logistics) và chịu yêu cầu xác định xuất xứ, kiểm soát nước – năng lượng
  • chất thải. Đội ngũ kế toán chất lượng cao hướng đến việc: (i) thiết kế hệ thống mã hóa Chi phí môi trường gắn theo công đoạn/công thức hàng hóa, (ii) theo dõi tổn thất vật chất (yield, hao hụt), (iii) lập bộ chỉ tiêu Kế toán quản trị môi trường phục vụ khách hàng/các bên góp vốn quốc tế. Thiếu năng lực này, Kế toán quản trị môi trường dễ rơi vào tình trạng hình thức (chỉ ghi nhận, ít phân tích), khó tạo giá trị quản trị. Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

2.4.5. Chiến lược MT của DN (Environmental strategy)

Theo Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory), không tồn tại một Hệ thống thông tin và kiểm soát kế toán – kiểm soát “tốt nhất” cho mọi DN; hiệu quả phụ thuộc vào mức độ phù hợp (fit) giữa đặc điểm tổ chức, nền tảng thực tế bên ngoài và chiến lược mà DN theo đuổi. Với các DN hoạt động trong MT chịu ràng buộc cao về sinh thái – như thủy hải sản – một chiến lược MT rõ ràng (đặt mục tiêu, chỉ tiêu/KPI, ngân sách, chương trình hành động và cơ chế giám sát) sẽ tạo nhu cầu thông tin và động lực sử dụng các công cụ Kế toán quản trị môi trường. Nói cách khác, mức độ áp dụng Kế toán quản trị môi trường là hệ quả của mức độ “phù hợp chiến lược” giữa mục tiêu MT và Hệ thống thông tin quản trị (Wachira, 2014; Hoàng Thị Bích Ngọc, 2017).

Cơ chế tác động của chiến lược MT tới Kế toán quản trị môi trường:

  • Quản trị chi phí chủ động. Khi DN đặt mục tiêu giảm phát thải, giảm nước – năng lượng, hay giảm chi phí xử lý chất thải, họ cần đo lường – phân bổ – theo dõi Chi phí môi trường ở cấp quy trình/hàng hóa. Kế toán quản trị môi trường thỏa mãn đúng nhu cầu này, hướng đến việc nhận diện chi phí ẩn, tổn thất vật chất và điểm nghẽn để tối ưu chi phí.
  • Giảm rủi ro pháp lý và rủi ro hợp đồng. Chiến lược MT yêu cầu chấp hành chuẩn/nội quy chặt chẽ; Kế toán quản trị môi trường là nền tảng cho bằng chứng định lượng để kiểm soát chấp hành, chuẩn bị cho thanh tra – kiểm toán, qua đó giảm thiểu đến mức thấp nhất rủi ro chế tài và rủi ro mất hợp đồng.
  • Củng cố hiệu suất tài nguyên (eco-efficiency). Chiến lược hướng tới sử dụng tài nguyên hiệu quả sẽ thúc đẩy đo lường dòng vật chất – năng lượng; dữ liệu Kế toán quản trị môi trường hướng đến việc cải tiến quy trình, nâng năng suất – chất lượng và giảm lãng phí.
  • Hội nhập thị trường quốc tế. Với chuỗi cung ứng XK, các yêu cầu về xác định xuất xứ, chứng nhận lâu dài, báo cáo ESG khiến chiến lược MT gắn chặt với minh bạch dữ liệu; Kế toán quản trị môi trường là công cụ để chuẩn hóa và báo cáo thông tin thỏa mãn đối tác quốc tế.
  • Định hình văn hóa và hệ thống khuyến khích. Khi chiến lược MT được “thể chế hóa” (mục tiêu – KPI – thưởng phạt), nhu cầu dữ liệu định kỳ khiến Kế toán quản trị môi trường được hợp nhất và tổng hợp vào vận hành, hướng đến việc thông tin MT trở thành một phần của ra phương án thực thi và quyết định thường nhật.

Đặc thù nuôi/khai thác – chế biến – kho lạnh – logistics làm chuỗi dữ liệu MT phức tạp (nước, năng lượng, hóa chất, phế thải hữu cơ). DN có chiến lược MT bài bản sẽ: (i) thiết kế bộ chỉ tiêu và ngân sách MT, (ii) dùng Kế toán quản trị môi trường để theo dõi chi phí – hiệu quả theo công đoạn/hàng hóa, (iii) liên kết dữ liệu Kế toán quản trị môi trường với yêu cầu chứng nhận/quy chuẩn hướng đến duy trì thị trường tiêu thụ ngoài biên giới và ưu thế chiến lược.

  • KẾT LUẬN CHƯƠNG 2

Chương này cung cấp nền tảng lý luận và các khái niệm, tổng quan nghiên cứu tương tác mật thiết với Kế toán quản trị môi trường. Nội dung hướng tới luận giải vai trò, lợi ích và các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường, dựa trên các lý thuyết nền tảng như lý thuyết các chủ thể liên quan chặt chẽ, lý thuyết thể chế, TPB, RBV và ngẫu nhiên. Qua việc tổng thuật các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, chương này chỉ ra rằng Kế toán quản trị môi trường hướng đến việc DN quản lý Chi phí môi trường, củng cố năng lực cạnh tranh và hướng tới bảo toàn năng lực vận hành dài hạn. Ở chiều ngược lại, các công trình chuyên sâu về Kế toán quản trị môi trường trong Doanh nghiệp niêm yết ngành thủy hải sản tại Việt Nam còn hạn chế, tạo nên khoảng trống nghiên cứu mà đề tài này hướng đến bổ sung. Luận văn: Nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường.

XEM THÊM NỘI DUNG TIẾP THEO TẠI ĐÂY:  

===>>> Luận văn: PPNC ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường

0 0 đánh giá
Article Rating
Theo dõi
Thông báo của
guest
0 Comments
Cũ nhất
Mới nhất Được bỏ phiếu nhiều nhất
Contact Me on Zalo
0877682993
0
Rất thích suy nghĩ của bạn, hãy bình luận.x