Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi

Mục lục

Đánh giá post

Chia sẻ chuyên mục Đề Tài Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi hay nhất năm 2026 cho các bạn học viên ngành đang làm luận văn thạc sĩ tham khảo nhé. Với những bạn chuẩn bị làm bài luận văn tốt nghiệp thì rất khó để có thể tìm hiểu được một đề tài hay, đặc biệt là các bạn học viên đang chuẩn bị bước vào thời gian lựa chọn đề tài làm luận văn thì với đề tài Luận Văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng thương mại Việt Nam dưới đây chắc chắn sẽ giúp cho các bạn học viên có cái nhìn tổng quan hơn về đề tài sắp đến.

TÓM TẮT

Tiêu đề: TÁC ĐỘNG CỦA ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP ĐẾN TỶ SUẤT SINH LỢI CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM

Luận văn này nghiên cứu tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2015-2024, sử dụng dữ liệu bảng từ 29 ngân hàng với tổng số 290 quan sát. Nghiên cứu áp dụng phương pháp System GMM để kiểm soát vấn đề nội sinh, phương sai thay đổi và tự tương quan, đồng thời sử dụng chỉ số ROA và ROE để đo lường tỷ suất sinh lợi và chỉ số HHI (Herfindahl-Hirschman Index) để đo lường mức độ đa dạng hóa thu nhập. Kết quả cho thấy đa dạng hóa thu nhập có tác động tích cực, mạnh mẽ và có ý nghĩa thống kê cao đến tỷ suất sinh lợi với hệ số 0,4626 (p < 0,01) đối với ROA và 18,1026 (p < 0,01) đối với ROE, đồng thời các yếu tố như tỷ lệ dư nợ cho vay, tỷ lệ vốn chủ sở hữu, tỷ lệ nợ xấu và các yếu tố vĩ mô cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định tỷ suất sinh lợi của ngân hàng. Đặc biệt, nghiên cứu phát hiện vai trò điều tiết của quy mô ngân hàng cho thấy các ngân hàng nhỏ và vừa hưởng lợi nhiều hơn từ đa dạng hóa thu nhập so với ngân hàng lớn (hệ số tương tác -2,2023, p < 0,05 đối với ROE), phù hợp với lý thuyết chi phí đại diện của Jensen và Meckling (1976) do ngân hàng lớn thường gặp các vấn đề quan liêu và chi phí giám sát cao khi mở rộng hoạt động kinh doanh. Kết quả này được xác nhận vững chắc thông qua kiểm định tính vững sử dụng biến tỷ trọng thu nhập ngoài lãi (DI) thay thế cho chỉ số HHI và có ý nghĩa quan trọng trong việc giải thích chiến lược đa dạng hóa nguồn thu của các ngân hàng thương mại trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt. Dựa trên các phát hiện này, luận văn đề xuất các hàm ý quản trị cho các ngân hàng thương mại và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam nhằm tối đa hóa lợi ích từ chiến lược đa dạng hóa thu nhập và nâng cao tỷ suất sinh lợi bền vững trong bối cảnh biên lãi ròng có xu hướng thu hẹp và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ tài chính.

Từ khóa: đa dạng hóa thu nhập, tỷ suất sinh lợi, ngân hàng thương mại.

ABSTRACT

Title: THE IMPACT OF INCOME DIVERSIFICATION ON PROFITABILITY OF VIETNAMESE COMMERCIAL BANKS

This thesis investigates the impact of income diversification on profitability of Vietnamese commercial banks during the period 2015-2024, utilizing panel data from 29 banks with a total of 290 observations. The study employs the System GMM method to control for endogeneity, heteroscedasticity, and autocorrelation, while using ROA and ROE to measure profitability and the Herfindahl-Hirschman Index (HHI) to measure the degree of income diversification. The results indicate that income diversification has a positive, strong, and statistically significant impact on profitability with coefficients of 0.4626 (p < 0.01) for ROA and 18.1026 (p < 0.01) for ROE. Additionally, factors such as loan-to-asset ratio, equity ratio, non-performing loan ratio, and macroeconomic variables also play important roles in determining bank profitability. Notably, the study discovers the moderating role of bank size, revealing that small and medium-sized banks benefit more from income diversification than large banks (interaction coefficient of -2.2023, p < 0.05 for ROE), consistent with the agency cost theory of Jensen and Meckling (1976), as large banks often face bureaucratic issues and high monitoring costs when expanding business activities. These results are robustly confirmed through sensitivity tests using the non-interest income ratio (DI) as an alternative to the HHI index and have significant implications for explaining income diversification strategies of commercial banks in an increasingly competitive environment. Based on these findings, the thesis proposes managerial implications for commercial banks and the State Bank of Vietnam to maximize the benefits of income diversification strategies and enhance sustainable profitability in the context of narrowing net interest margins and the rapid development of financial technology. Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

Keywords: income diversification, profitability, commercial banks.

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU

1.1. Lý do chọn đề tài

Trong bối cảnh ngành ngân hàng ngày càng phát triển và đối mặt với nhiều rủi ro kinh tế vĩ mô, đa dạng hóa thu nhập đã trở thành một chiến lược quan trọng giúp các ngân hàng thương mại cải thiện tỷ suất sinh lợi và giảm thiểu rủi ro. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng, đa dạng hóa thu nhập có thể giúp các ngân hàng tối ưu hóa nguồn thu, giảm sự phụ thuộc vào lãi suất cho vay truyền thống và nâng cao tính ổn định tài chính (Lee et al., 2014). Đặc biệt, trong giai đoạn hậu khủng hoảng tài chính và tác động của đại dịch COVID-19, các ngân hàng thương mại Việt Nam đang tìm kiếm các chiến lược hiệu quả nhằm gia tăng tỷ suất sinh lợi trong bối cảnh môi trường kinh doanh ngày càng cạnh tranh. Ngoài ra, việc mở rộng các nguồn thu nhập ngoài lãi suất, như dịch vụ thanh toán, bảo hiểm, và đầu tư chứng khoán, có thể giúp ngân hàng tối ưu hóa danh mục kinh doanh và gia tăng lợi nhuận dài hạn (Pham et al., 2021). Đối với các nhà hoạch định chính sách, việc hiểu rõ tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả ngân hàng sẽ giúp đưa ra các quy định phù hợp nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của hệ thống ngân hàng Việt Nam. Chính vì vậy, nghiên cứu về đa dạng hóa thu nhập không chỉ có ý nghĩa học thuật mà còn có giá trị thực tiễn đối với các ngân hàng, nhà đầu tư và cơ quan quản lý tài chính.

Mặc dù chủ đề đa dạng hóa thu nhập trong ngành ngân hàng đã được nghiên cứu rộng rãi trên thế giới, song vẫn tồn tại nhiều khoảng trống nghiên cứu cần được làm rõ, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam. Một số nghiên cứu chỉ ra rằng, đa dạng hóa thu nhập có thể làm tăng lợi nhuận của ngân hàng, nhưng cũng có thể làm gia tăng rủi ro nếu không được quản lý hiệu quả (Chen et al., 2018). Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu này chưa thống nhất, khi một số nghiên cứu lại khẳng định rằng đa dạng hóa có thể làm giảm lợi nhuận do chi phí hoạt động tăng lên và rủi ro quản lý kém (Adesina, 2020). Hơn nữa, các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào ngân hàng tại các nước phát triển hoặc khu vực Đông Nam Á nói chung, mà chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về thị trường Việt Nam (Moudud-Ul-Huq et al., 2018). Ngoài ra, phần lớn các nghiên cứu hiện tại chưa phân tích rõ ràng tác động của đa dạng hóa thu nhập đến từng chỉ tiêu tỷ suất sinh lợi như ROA, ROE hay NIM, cũng như tác động của quy mô ngân hàng trong mối quan hệ này. Chính vì vậy, cần có một nghiên cứu chuyên sâu để làm sáng tỏ tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại trong bối cảnh đặc thù của Việt Nam.

Bên cạnh khoảng trống nghiên cứu, nhu cầu thực tiễn cũng đặt ra đòi hỏi cấp thiết đối với việc nghiên cứu đa dạng hóa thu nhập trong ngành ngân hàng Việt Nam. Hiện nay, phần lớn các ngân hàng thương mại trong nước vẫn phụ thuộc chủ yếu vào thu nhập từ lãi vay, trong khi tỷ trọng thu nhập ngoài lãi còn thấp so với các nước phát triển (Phạm Duy Phú Thịnh và cộng sự, 2021). Việc tìm hiểu rõ hơn về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi sẽ giúp các ngân hàng có định hướng chiến lược phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động trong dài hạn. Ngoài ra, nghiên cứu này cũng cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho các nhà quản lý ngân hàng trong việc đánh giá và thiết lập các chính sách quản trị rủi ro hiệu quả khi triển khai đa dạng hóa thu nhập. Hơn nữa, các nhà đầu tư cũng có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để đánh giá mức độ sinh lời và rủi ro của các ngân hàng khi đầu tư vào cổ phiếu ngành ngân hàng. Việc phân tích sâu hơn về mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập và tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng thương mại Việt Nam sẽ giúp xác định được các yếu tố tác động quan trọng, từ đó đưa ra các khuyến nghị cụ thể nhằm tối ưu hóa chiến lược kinh doanh ngân hàng.

Xuất phát từ những lý do trên, đề tài “Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng thương mại Việt Nam” được lựa chọn nhằm cung cấp bằng chứng thực nghiệm về ảnh hưởng của chiến lược đa dạng hóa đến hiệu quả tài chính của ngân hàng. Nghiên cứu này không chỉ đóng góp vào kho tàng lý thuyết về ngân hàng và tài chính mà còn mang lại những giá trị thực tiễn quan trọng cho các ngân hàng thương mại, cơ quan quản lý và nhà đầu tư trong việc ra quyết định chiến lược.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

1.2.1. Mục tiêu tổng quát

Mục tiêu tổng quát của luận văn là nghiên cứu tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Trên cơ sở đó, đề xuất các hàm ý quản trị nhằm gia tăng tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng thương mại Việt Nam.

1.2.2. Mục tiêu cụ thể

Để đạt được mục tiêu tổng quát, nghiên cứu có các mục tiêu cụ thể như sau:

Thứ nhất, tổng hợp cơ sở lý thuyết về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng thương mại.
Thứ hai, đánh giá tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng thương mại Việt Nam.
Thứ ba, trên cơ sở kết quả nghiên cứu, đề xuất các hàm ý quản trị nhằm gia tăng tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng thương mại Việt Nam.

1.3. Câu hỏi nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu nghiên cứu cụ thể, tác giả trả lời các câu hỏi nghiên cứu sau:

Thứ nhất, các lý thuyết nào về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng thương mại Việt Nam? Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.
Thứ hai, tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng thương mại Việt Nam như thế nào?
Thứ ba, các hàm ý quản trị nào nhằm gia tăng ý tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng thương mại Việt Nam?

1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng thương mại Việt Nam.
Phạm vi nghiên cứu:

Về mặt không gian: nghiên cứu được tiến hành với các ngân hàng thương mại Việt Nam.

Về mặt Thời gian: Số liệu thứ cấp để đánh giá tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng thương mại Việt Nam được thu thập với 29 ngân hàng thương mại trong giai đoạn từ 2015 đến 2024. Việc lựa chọn giai đoạn nghiên cứu từ năm 2015 đến năm 2024 được căn cứ trên nhiều cơ sở quan trọng cả về mặt lý thuyết lẫn thực tiễn. Thứ nhất, năm 2015 đánh dấu thời điểm hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam cơ bản hoàn thành giai đoạn tái cấu trúc lần thứ nhất (2011-2015) theo Đề án 254 của Thủ tướng Chính phủ. Sau giai đoạn này, các ngân hàng đã ổn định hơn về cơ cấu tổ chức, năng lực tài chính và bắt đầu chuyển hướng chiến lược sang đa dạng hóa nguồn thu nhập thay vì chỉ tập trung vào hoạt động tín dụng truyền thống. Việc bắt đầu nghiên cứu từ năm 2015 giúp loại trừ các biến động bất thường của giai đoạn khủng hoảng và tái cơ cấu, đảm bảo tính ổn định của dữ liệu. Thứ hai, giai đoạn 2015-2024 chứng kiến sự chuyển đổi mạnh mẽ trong mô hình kinh doanh của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Ngân hàng Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản pháp lý quan trọng như Thông tư 36/2014/TT-NHNN về các giới hạn, tỷ lệ đảm bảo an toàn hoạt động, Thông tư 41/2016/TT-NHNN về tỷ lệ an toàn vốn theo chuẩn Basel II, và các quy định về phát triển ngân hàng số. Những thay đổi về khung pháp lý này đã thúc đẩy các ngân hàng đẩy mạnh đa dạng hóa thu nhập, tạo ra bối cảnh phù hợp để nghiên cứu tác động của chiến lược này đến tỷ suất sinh lợi. Thứ ba, giai đoạn nghiên cứu bao quát ba giai đoạn kinh tế vĩ mô khác biệt: (i) giai đoạn tăng trưởng ổn định 2015-2019 với GDP bình quân đạt 6,5-7%/năm; (ii) giai đoạn đại dịch COVID-19 (2020-2021) với nhiều biến động và thách thức; và (iii) giai đoạn phục hồi sau đại dịch 2022-2024. Sự đa dạng về điều kiện kinh tế vĩ mô giúp đánh giá toàn diện hơn tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi trong các bối cảnh khác nhau, đồng thời kiểm định vai trò điều tiết của các yếu tố vĩ mô như tăng trưởng GDP và lạm phát.

1.5. Phương pháp nghiên cứu Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp, kết hợp nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng, cụ thể như sau:

Phương pháp định tính

Phương pháp nghiên cứu định tính được sử dụng nhằm xây dựng nền tảng lý thuyết vững chắc cho nghiên cứu và xác định các biến số phù hợp với bối cảnh ngân hàng thương mại Việt Nam. Quá trình này bao gồm các bước sau:

Thứ nhất, tổng quan tài liệu về các lý thuyết nền tảng liên quan đến đa dạng hóa thu nhập và tỷ suất sinh lợi trong ngành ngân hàng. Nghiên cứu tập trung làm rõ các lý thuyết như Lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại của Markowitz (1952), Lý thuyết sức mạnh thị trường, Lý thuyết nguồn lực của Barney (1991), Lý thuyết đa dạng hóa thu nhập và Lý thuyết chi phí đại diện của Jensen và Meckling (1976) để giải thích cơ chế tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

Thứ hai, phân tích và tổng hợp các nghiên cứu thực nghiệm trước đây về đa dạng hóa thu nhập trong ngành ngân hàng, đặc biệt là những nghiên cứu tại các thị trường mới nổi, khu vực ASEAN và Việt Nam. Quá trình này giúp xác định các biến đo lường đa dạng hóa thu nhập phù hợp (chỉ số HHI, tỷ trọng thu nhập ngoài lãi), các chỉ số đánh giá tỷ suất sinh lợi (ROA, ROE), cũng như các biến kiểm soát cần thiết.

Thứ ba, xây dựng khung lý thuyết và mô hình nghiên cứu dựa trên nền tảng lý thuyết và khoảng trống nghiên cứu đã được xác định. Mô hình nghiên cứu làm rõ mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập (biến độc lập), tỷ suất sinh lợi (biến phụ thuộc), vai trò điều tiết của quy mô ngân hàng (biến điều tiết), và các biến kiểm soát như tỷ lệ dư nợ cho vay, tỷ lệ nợ xấu, tỷ lệ vốn chủ sở hữu, tăng trưởng GDP và lạm phát.

Phương pháp định lượng

Phương pháp định lượng được sử dụng trong nghiên cứu là phương pháp hồi quy dữ liệu bảng (Panel Data Regression) với các kỹ thuật ước lượng bao gồm Fixed Effects Model (FEM), Random Effects Model (REM) và Feasible Generalized Least Squares (FGLS). Phương pháp này được lựa chọn vì ba lý do chính:

Một là, dữ liệu nghiên cứu có cấu trúc dữ liệu bảng với 29 ngân hàng thương mại trong giai đoạn 2015-2024, cho phép khai thác đồng thời cả biến động theo thời gian (time-series) và biến động giữa các ngân hàng (cross-sectional).

Hai là, phương pháp hồi quy dữ liệu bảng giúp kiểm soát các yếu tố đặc thù không quan sát được của từng ngân hàng (unobserved heterogeneity) thông qua việc sử dụng Fixed Effects, từ đó giảm thiểu vấn đề thiên lệch do biến bị bỏ sót (omitted variable bias). Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

Ba là, phương pháp này cho phép kiểm định sự vững của kết quả thông qua việc so sánh các mô hình ước lượng khác nhau và thực hiện các kiểm định thống kê cần thiết như kiểm định Hausman để lựa chọn giữa FEM và REM, kiểm định Breusch-Pagan để phát hiện phương sai thay đổi, và kiểm định Wooldridge để phát hiện tự tương quan.

Ngoài ra, để giải quyết các vấn đề tiềm ẩn như nội sinh (endogeneity), tự tương quan (autocorrelation) và phương sai thay đổi (heteroscedasticity), nghiên cứu sử dụng phương pháp GMM, cụ thể là System GMM (SGMM) do Blundell và Bond (1998) phát triển. Phương pháp này đặc biệt phù hợp với dữ liệu bảng động (dynamic panel data) khi biến phụ thuộc có độ trễ và có khả năng xử lý vấn đề nội sinh thông qua việc sử dụng biến công cụ (instrumental variables). System GMM giúp khắc phục hạn chế của Difference GMM trong trường hợp biến độc lập có tính bền vững cao (persistent), đồng thời tăng hiệu quả ước lượng bằng cách kết hợp cả phương trình sai phân và phương trình mức. Tính phù hợp của mô hình GMM được kiểm định thông qua kiểm định AR(2) về tự tương quan bậc hai và kiểm định Hansen về tính hợp lệ của các biến công cụ.

1.6 Ý nghĩa của nghiên cứu

Nghiên cứu này nhằm đánh giá tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2015-2024, đồng thời xem xét vai trò điều tiết của quy mô ngân hàng trong mối quan hệ này. Kết quả nghiên cứu dự kiến sẽ đóng góp cả về mặt lý thuyết và mặt thực tiễn, giúp mở rộng hiểu biết về quản trị ngân hàng cũng như cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chiến lược kinh doanh của các ngân hàng thương mại.

Đóng góp về mặt lý thuyết

Làm rõ mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập và tỷ suất sinh lợi trong bối cảnh Việt Nam. Các nghiên cứu trước đây về đa dạng hóa thu nhập trong ngành ngân hàng cho thấy kết quả không đồng nhất. Một số nghiên cứu chỉ ra rằng đa dạng hóa thu nhập giúp ngân hàng tăng lợi nhuận và giảm rủi ro nhờ mở rộng các nguồn thu ngoài lãi vay (Lee và cộng sự, 2014; Phạm Duy Phú Thịnh và cộng sự, 2021). Tuy nhiên, một số nghiên cứu khác lại cho thấy đa dạng hóa có thể làm giảm tỷ suất sinh lợi do chi phí vận hành tăng cao và rủi ro quản trị kém (Chen và cộng sự, 2018; Adesina, 2020). Do đó, nghiên cứu này sẽ giúp làm rõ hơn mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập và tỷ suất sinh lợi của ngân hàng thương mại trong bối cảnh Việt Nam, từ đó đóng góp thêm bằng chứng thực nghiệm vào lĩnh vực này. Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

Bổ sung bằng chứng thực nghiệm từ thị trường ngân hàng Việt Nam. Phần lớn các nghiên cứu về đa dạng hóa thu nhập và hiệu quả tài chính trong ngành ngân hàng được thực hiện ở các nước phát triển hoặc các nền kinh tế mới nổi như khu vực ASEAN (Moudud-Ul-Huq và cộng sự, 2018; Hussain, 2014). Tuy nhiên, chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về chủ đề này trong bối cảnh Việt Nam – một thị trường ngân hàng đang phát triển với sự thay đổi nhanh chóng trong cấu trúc thu nhập và quá trình chuyển đổi số mạnh mẽ. Bằng cách sử dụng dữ liệu từ 29 ngân hàng thương mại trong giai đoạn 2015-2024, nghiên cứu này sẽ cung cấp thêm bằng chứng thực nghiệm về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu suất tài chính của ngân hàng trong một nền kinh tế mới nổi như Việt Nam.

Kiểm định vai trò điều tiết của quy mô ngân hàng. Điểm đóng góp quan trọng của nghiên cứu này là việc phân tích vai trò điều tiết của quy mô ngân hàng trong mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập và tỷ suất sinh lợi. Các nghiên cứu trước đây như Chen và cộng sự (2018) và Adesina (2020) đã gợi ý rằng tác động của đa dạng hóa thu nhập có thể khác biệt giữa các ngân hàng có quy mô khác nhau do sự khác biệt về nguồn lực, năng lực quản trị và lợi thế kinh tế theo quy mô. Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu nào kiểm định rõ ràng vai trò điều tiết này trong bối cảnh hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam – nơi có sự phân hóa rõ rệt về quy mô giữa nhóm ngân hàng thương mại nhà nước và các ngân hàng thương mại cổ phần. Do đó, nghiên cứu này góp phần bổ sung vào kho tàng lý thuyết về tác động của yếu tố quy mô trong việc điều tiết hiệu quả của chiến lược đa dạng hóa thu nhập.

Đóng góp về mặt thực tiễn

Cung cấp cơ sở khoa học cho các ngân hàng thương mại trong chiến lược đa dạng hóa thu nhập. Trong bối cảnh cạnh tranh gia tăng và xu hướng số hóa mạnh mẽ, đa dạng hóa thu nhập đang trở thành chiến lược quan trọng để các ngân hàng giảm sự phụ thuộc vào thu nhập từ lãi vay. Kết quả của nghiên cứu này sẽ giúp các ngân hàng thương mại Việt Nam hiểu rõ hơn về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu suất tài chính, từ đó đưa ra các quyết định kinh doanh hợp lý hơn. Nếu nghiên cứu cho thấy đa dạng hóa thu nhập có tác động tích cực đến tỷ suất sinh lợi, các ngân hàng có thể tăng cường phát triển các dịch vụ phi tín dụng như dịch vụ thanh toán, bancassurance, quản lý tài sản và các sản phẩm fintech. Ngược lại, nếu nghiên cứu cho thấy đa dạng hóa làm tăng chi phí và giảm hiệu quả, ngân hàng cần xem xét các phương án tối ưu hóa danh mục thu nhập phù hợp với năng lực và nguồn lực hiện có. Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

Cung cấp hàm ý quản trị phù hợp với từng nhóm ngân hàng theo quy mô. Việc kiểm định vai trò điều tiết của quy mô ngân hàng sẽ giúp xác định liệu chiến lược đa dạng hóa thu nhập có phù hợp với tất cả các ngân hàng hay chỉ hiệu quả với một số nhóm ngân hàng nhất định. Nếu kết quả cho thấy quy mô ngân hàng điều tiết tiêu cực mối quan hệ giữa đa dạng hóa và tỷ suất sinh lợi, các ngân hàng quy mô lớn cần thận trọng hơn trong việc mở rộng các hoạt động phi tín dụng và chú trọng đến hiệu quả quản trị. Trong khi đó, các ngân hàng quy mô nhỏ và vừa có thể tận dụng lợi thế linh hoạt để khai thác hiệu quả hơn các cơ hội từ đa dạng hóa thu nhập. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp ban lãnh đạo các ngân hàng xây dựng chiến lược phát triển phù hợp với đặc điểm quy mô của mình.

1.7. Bố cục của luận văn

Luận văn được kết cấu thành 5 chương, cụ thể như sau:

Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu: Trong chương 1, tác giả trình bày về tính cấp thiết của đề tài, mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, đóng góp của nghiên cứu và kết cấu của luận văn.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết: Chương 2 trình bày cơ sở lý thuyết liên quan đến đề tài và lược khảo các nghiên cứu liên quan. Mô hình nghiên cứu đề xuất cũng được trình bày trong chương 2.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu: Trong chương 3, tác giả trình bày quy trình nghiên cứu, phát triển các giả thuyết, mô hình nghiên cứu và đo lường các biến số. Bên cạnh đó, phương pháp nghiên cứu định tính và phương pháp nghiên cứu định lượng cũng được trình bày cụ thể trong chương 3.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu: Trong chương 4, tác giả trình bày thực trạng đa dạng hóa thu nhập, tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng thương mại Việt Nam và kết quả nghiên cứu thực nghiệm về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng thương mại Việt Nam.

Chương 5: Kết luận và hàm ý quản trị: Chương 5 trình bày kết luận về các mục tiêu nghiên cứu của luận văn. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, các hàm ý quản trị cũng được đề xuất trong chương 5. Bên cạnh đó, các hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo cũng được trình bày trong chương 5.

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT

2.1. Các khái niệm liên quan

2.1.1. Đa dạng hóa thu nhập Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

Theo Ebrahim và Hasan (2008) định nghĩa về đa dạng hóa thu nhập là sự mở rộng sang các dịch vụ tài chính mang lại thu nhập mới ngoài các dịch vụ trung gian truyền thống. Một quan điểm khác, đa dạng hóa thu nhập liên quan đến việc kết hợp hoặc tạo thu nhập từ các hoạt động tạo thu nhập riêng biệt (Baele và cộng sự, 2006; Kiweu, 2012; Gambarcorta và cộng sự, 2014). Dù là theo quan điểm nào đi chăng nữa thì về cơ bản, đa dạng hóa thu nhập đề cập đến việc bên cạnh các nguồn thu nhập lãi từ các hoạt động trung gian truyền thống còn mở rộng sang tìm kiếm thu nhập phi lã từ các hoạt động sáng tạo và đó cũng chính là nhận định mà trong nghiên cứu của Stiroh (2002); Kiweu (2012); Elyasian và Wang (2012); Calmes và Theoret (2013) đưa ra. Nghiên cứu của Stiroh và Rumble (2006); Tabak và cộng sự (2011) đã dùng chỉ số Herfindahl-Hirschman (HHI) để đo lường sự đa dạng hóa thu nhập, giải thích cho các biến thể trong việc phân chia thu nhập hoạt động ròng thành thu nhập từ lãi và thu nhập ngoài lãi.

Đo lường sự đa dạng hóa thu nhập khi sử dụng HHI theo công thức sau: HHI = (NON/NI )² + (NET/NI)²

Với HHI là mức độ đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng nghiên cứu ;NON: Thu nhập thuần ngoài lãi; NET: Thu nhập lãi thuần; NI: Thu nhập hoạt động ròng.

Trong đó:

Thu nhập lãi thuần (NET) = Thu nhập từ lãi – Chi phí lãi
Thu nhập thuần ngoài lãi (NON) = Thu nhập ngoài lãi – Chi phí ngoài lãi Thu nhập hoạt động ròng (NI) = NON + NET.

2.1.2 Thu nhập ngoài lãi Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

Thu nhập ngoài lãi là một trong những khái niệm trọng tâm khi nghiên cứu về đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng thương mại. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt và biên lãi ròng có xu hướng thu hẹp, các ngân hàng đã chuyển dịch cơ cấu thu nhập sang các nguồn thu ngoài hoạt động tín dụng truyền thống.

Stiroh (2002) phân loại thu nhập ngoài lãi thành bốn thành phần chính: (i) thu nhập từ hoạt động ủy thác (fiduciary income), (ii) phí dịch vụ trên tài khoản tiền gửi (service charges on deposit accounts), (iii) doanh thu từ hoạt động giao dịch (trading revenue), và (iv) lệ phí cùng các khoản thu nhập khác (fees and other income). Cách phân loại này phản ánh sự đa dạng trong các hoạt động phi tín dụng mà ngân hàng có thể triển khai để gia tăng nguồn thu.

Huang và Chen (2006) tiếp cận khái niệm này theo hướng đơn giản hơn khi xác định hai nguồn chính cấu thành thu nhập ngoài lãi, bao gồm: thu nhập từ hoạt động phi tín dụng và thu nhập từ phí. Quan điểm này nhấn mạnh bản chất cốt lõi của thu nhập ngoài lãi là những khoản thu không phát sinh từ hoạt động cho vay truyền thống.

Trong bối cảnh Việt Nam, Hoàng Ngọc Tiến và Võ Thị Hiền (2010) định nghĩa thu nhập ngoài lãi của ngân hàng thương mại là phần chênh lệch giữa thu nhập từ việc cung cấp các dịch vụ không liên quan đến tín dụng và chi phí phát sinh từ việc cung cấp những dịch vụ cũng như thực hiện các hoạt động kinh doanh và đầu tư này. Các tác giả cũng chỉ ra rằng sự gia tăng thu nhập ngoài lãi phản ánh năng lực của ngân hàng trong việc mở rộng và đa dạng hóa danh mục dịch vụ ngoài tín dụng, đồng thời góp phần phân tán rủi ro kinh doanh thông qua việc không tập trung nguồn thu vào một hoạt động duy nhất.

Từ các quan điểm trên, có thể nhận thấy điểm chung là thu nhập ngoài lãi đều được xác định là các khoản thu không xuất phát từ hoạt động cấp tín dụng truyền thống. Tuy nhiên, mức độ chi tiết trong phân loại các thành phần có sự khác biệt giữa các tác giả tùy thuộc vào bối cảnh và mục đích nghiên cứu.

Trong phạm vi luận văn này, thu nhập ngoài lãi được định nghĩa là các khoản thu nhập ròng từ hoạt động phi tín dụng của ngân hàng thương mại, bao gồm: thu nhập từ hoạt động dịch vụ, thu nhập từ hoạt động kinh doanh đầu tư và các khoản thu nhập khác.

2.1.3. Tỷ suất sinh lợi Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

Tỷ suất sinh lợi là một trong những chỉ tiêu quan trọng nhất phản ánh hiệu quả hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại. Đây là thước đo cho thấy khả năng tạo ra lợi nhuận từ các nguồn lực mà ngân hàng sử dụng trong quá trình hoạt động.

Theo Athanasoglou và cộng sự (2008), tỷ suất sinh lợi của ngân hàng được hiểu là khả năng tạo ra thu nhập vượt trội so với chi phí, phản ánh năng lực của ngân hàng trong việc sử dụng hiệu quả các nguồn lực tài chính để gia tăng giá trị cho cổ đông. Tỷ suất sinh lợi không chỉ là mục tiêu hoạt động của ngân hàng mà còn là điều kiện tiên quyết để đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững trong dài hạn.

Goddard và cộng sự (2004) cho rằng tỷ suất sinh lợi ngân hàng là kết quả tổng hợp từ nhiều yếu tố, bao gồm cả yếu tố nội tại của ngân hàng (quy mô, cấu trúc vốn, chất lượng tài sản, hiệu quả quản lý) và yếu tố môi trường vĩ mô (tăng trưởng kinh tế, lạm phát, cấu trúc thị trường). Quan điểm này nhấn mạnh tính đa chiều trong việc đánh giá khả năng sinh lợi của ngân hàng.

Dietrich và Wanzenried (2011) định nghĩa tỷ suất sinh lợi là thước đo hiệu quả tài chính, phản ánh mức độ thành công của ngân hàng trong việc chuyển đổi các yếu tố đầu vào (vốn, lao động, công nghệ) thành lợi nhuận. Các tác giả cũng chỉ ra rằng một ngân hàng có tỷ suất sinh lợi cao thường có khả năng hấp thụ các cú sốc tài chính tốt hơn và đóng góp tích cực vào sự ổn định của hệ thống tài chính.

Trong bối cảnh Việt Nam, Nguyễn Việt Hùng (2008) xác định tỷ suất sinh lợi của ngân hàng thương mại là chỉ tiêu phản ánh khả năng tạo ra lợi nhuận trên mỗi đơn vị nguồn lực được sử dụng, thể hiện hiệu quả kinh doanh và năng lực cạnh tranh của ngân hàng trên thị trường. Tỷ suất sinh lợi cao cho thấy ngân hàng đang quản lý tốt các hoạt động kinh doanh, kiểm soát chi phí hiệu quả và tối ưu hóa danh mục tài sản.

Trong phạm vi luận văn này, tỷ suất sinh lợi của ngân hàng thương mại được định nghĩa là khả năng tạo ra lợi nhuận từ các nguồn lực tài chính mà ngân hàng sử dụng trong quá trình hoạt động kinh doanh, được đo lường thông qua hai chỉ tiêu: (i) ROA = Lợi nhuận sau thuế / Tổng tài sản bình quân: phản ánh hiệu quả sử dụng tài sản; (ii) ROE = Lợi nhuận sau thuế / Vốn chủ sở hữu bình quân: phản ánh hiệu quả sử dụng vốn chủ sở hữu.

2.2. Các lý thuyết liên quan Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

2.2.1. Lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại (Modern Portfolio Theory)

Lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại được Harry Markowitz đề xuất năm 1952 trong công trình “Portfolio Selection” đăng trên Journal of Finance. Đây là nền tảng lý thuyết quan trọng trong lĩnh vực tài chính, giải thích cách thức nhà đầu tư có thể tối ưu hóa lợi nhuận kỳ vọng trong khi kiểm soát rủi ro thông qua việc đa dạng hóa danh mục.

Theo Markowitz (1952), nguyên lý cốt lõi của lý thuyết là: rủi ro tổng thể của danh mục đầu tư không đơn thuần là tổng rủi ro của từng tài sản riêng lẻ, mà phụ thuộc vào mức độ tương quan giữa các tài sản trong danh mục. Khi các tài sản có hệ số tương quan thấp hoặc âm, việc kết hợp chúng trong cùng một danh mục sẽ giúp giảm thiểu rủi ro tổng thể mà không nhất thiết làm giảm lợi nhuận kỳ vọng.

Trong bối cảnh ngân hàng thương mại, lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại cung cấp cơ sở lý giải cho chiến lược đa dạng hóa nguồn thu nhập. Theo đó, ngân hàng có thể được xem như đang nắm giữ một “danh mục” các hoạt động kinh doanh sinh lời, bao gồm hoạt động tín dụng truyền thống (thu nhập lãi) và các hoạt động phi tín dụng (thu nhập ngoài lãi).

Nghiên cứu của DeYoung và Roland (2001) chỉ ra rằng thu nhập từ lãi và thu nhập ngoài lãi thường có mức độ biến động khác nhau và hệ số tương quan không hoàn hảo. Do đó, việc kết hợp hai nguồn thu nhập này trong cơ cấu thu nhập của ngân hàng có thể giúp giảm thiểu biến động tổng thể của lợi nhuận, từ đó cải thiện tỷ suất sinh lợi điều chỉnh rủi ro.

Stiroh (2004) đã áp dụng lý thuyết này để phân tích ngành ngân hàng Mỹ và phát hiện rằng mặc dù thu nhập ngoài lãi có biến động cao hơn thu nhập lãi, nhưng hệ số tương quan giữa hai nguồn thu nhập này đang có xu hướng tăng lên, làm giảm lợi ích đa dạng hóa. Đây là một phát hiện quan trọng, cho thấy hiệu quả của chiến lược đa dạng hóa phụ thuộc vào đặc điểm cụ thể của từng thị trường và giai đoạn phát triển.

Đối với nghiên cứu này, lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại làm nền tảng cho giả thuyết rằng: đa dạng hóa thu nhập có thể tác động tích cực đến tỷ suất sinh lợi của ngân hàng thông qua cơ chế giảm thiểu rủi ro và ổn định hóa dòng thu nhập.

2.2.2. Lý thuyết sức mạnh thị trường (Market Power Theory) Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

Lý thuyết sức mạnh thị trường bắt nguồn từ nghiên cứu của Chamberlin (1933) về cạnh tranh độc quyền và được Bain (1951) phát triển thành mô hình Cấu trúc – Hành vi – Hiệu quả (Structure-Conduct-Performance, viết tắt là SCP). Lý thuyết này đã trở thành một trong những khung phân tích quan trọng nhất trong kinh tế học tổ chức công nghiệp và được ứng dụng rộng rãi trong nghiên cứu ngành ngân hàng.

Lý thuyết sức mạnh thị trường có hai hướng tiếp cận chính theo nghiên cứu của Chortareas, Garza-Garcia và Girardone (2011):

Hướng tiếp cận SCP cho rằng cấu trúc thị trường (đo lường bằng mức độ tập trung) quyết định hành vi cạnh tranh của các doanh nghiệp, từ đó ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động. Cụ thể, khi thị trường có mức độ tập trung cao, các ngân hàng lớn có xu hướng hợp tác ngầm, giảm cạnh tranh và từ đó có khả năng áp đặt lãi suất huy động thấp, lãi suất cho vay cao, dẫn đến lợi nhuận gia tăng (Van Hoose, 2010).

Hướng tiếp cận sức mạnh thị trường tương đối (Relative Market Power – RMP) lại nhấn mạnh rằng các doanh nghiệp có thị phần lớn và sản phẩm khác biệt sẽ hoạt động hiệu quả hơn và đạt được lợi nhuận cao hơn, không nhất thiết phụ thuộc vào mức độ tập trung của toàn ngành (Chortareas và cộng sự, 2011).

Trong bối cảnh ngân hàng thương mại Việt Nam, lý thuyết sức mạnh thị trường giải thích rằng các ngân hàng có thị phần lớn, thực hiện chiến lược đa dạng hóa thu nhập hiệu quả sẽ có khả năng gia tăng sức mạnh thị trường. Điều này thể hiện qua việc: (i) Mở rộng danh mục sản phẩm dịch vụ tạo ra sự khác biệt hóa so với đối thủ; (ii) Tận dụng lợi thế quy mô trong việc cung cấp các dịch vụ phi tín dụng; (iii) Giảm phụ thuộc vào biến động lãi suất thị trường.

Lý thuyết này làm cơ sở cho giả thuyết rằng: ngân hàng có mức độ đa dạng hóa thu nhập cao hơn sẽ có tỷ suất sinh lợi tốt hơn, đặc biệt là các ngân hàng quy mô lớn có sức mạnh thị trường đáng kể.

2.2.3. Lý thuyết nguồn lực (Resource-Based View)

Lý thuyết nguồn lực được Wernerfelt (1984) đề xuất và sau đó được Barney (1991) phát triển hoàn thiện. Khác với quan điểm truyền thống tập trung vào phân tích môi trường bên ngoài, lý thuyết nguồn lực nhấn mạnh rằng lợi thế cạnh tranh bền vững của doanh nghiệp xuất phát từ việc sở hữu và khai thác hiệu quả các nguồn lực nội tại độc đáo.

Theo Barney (1991), một nguồn lực có tiềm năng tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững phải đáp ứng bốn tiêu chí VRIO: (i) Giá trị (Valuable): nguồn lực phải giúp doanh nghiệp tận dụng cơ hội hoặc vô hiệu hóa mối đe dọa từ môi trường; (ii) Hiếm có (Rare): nguồn lực không được sở hữu phổ biến bởi các đối thủ cạnh tranh; (iii) Khó bắt chước (Inimitable): đối thủ không thể dễ dàng sao chép hoặc thay thế nguồn lực; (iv) Tổ chức khai thác (Organization): doanh nghiệp phải có khả năng tổ chức để khai thác tối đa giá trị của nguồn lực. Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

Đối với ngân hàng thương mại, nguồn lực tài chính được xem là thước đo sức mạnh quan trọng. Nghiên cứu của Baral (2005) và Phan Thị Hằng Nga (2013) đều khẳng định rằng nguồn lực tài chính có tác động tích cực đến thu nhập của ngân hàng. Khi ngân hàng sở hữu nguồn lực tài chính mạnh, ngân hàng có thể phân bổ nguồn lực vào nhiều hoạt động kinh doanh khác nhau, tạo ra giá trị gia tăng và lợi thế cạnh tranh.

Trong ngân hàng, nguồn lực tài chính thể hiện qua hai yếu tố chính. Thứ nhất, quy mô hoạt động phản ánh thông qua cơ cấu và chất lượng tài sản, quyết định đến sự tồn tại và phát triển của ngân hàng. Thứ hai, nguồn vốn chủ sở hữu là cơ sở tạo niềm tin cho khách hàng, thể hiện năng lực tài chính và khả năng hoạt động của ngân hàng. Theo Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (2015), các chỉ tiêu như khả năng huy động vốn, khả năng mở rộng tín dụng, khả năng đầu tư tài chính và trang bị công nghệ là những yếu tố đánh giá nguồn lực vốn chủ sở hữu ảnh hưởng đến quy mô hoạt động của ngân hàng.

Lý thuyết nguồn lực cung cấp góc nhìn quan trọng về mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập và tỷ suất sinh lợi. Theo đó, để thực hiện chiến lược đa dạng hóa thu nhập hiệu quả, ngân hàng cần sở hữu các nguồn lực phù hợp, bao gồm: (i) Vốn tài chính đủ mạnh để đầu tư vào các hoạt động kinh doanh mới; (ii) Nguồn nhân lực có năng lực và kinh nghiệm trong các lĩnh vực phi tín dụng; (iii) Hạ tầng công nghệ hiện đại để phát triển sản phẩm dịch vụ đa dạng; (iv) Mạng lưới khách hàng rộng để khai thác các nguồn thu nhập ngoài lãi.

2.2.4. Lý thuyết đa dạng hóa thu nhập Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

Lý thuyết đa dạng hóa trong ngân hàng đã được phát triển theo nhiều hướng khác nhau. Lin (2010) và Obinne và cộng sự (2012) nghiên cứu về đa dạng hóa địa lý và đa dạng hóa quốc tế. Christiansen và Pace (1994) tập trung vào đa dạng hóa sản phẩm hoặc dịch vụ. Berger và cộng sự (2010), Goetze và cộng sự (2013) phân tích đa dạng hóa tiền gửi, đa dạng hóa tài sản và đa dạng hóa vào các lĩnh vực kinh tế khác nhau. Gambacorta và cộng sự (2014), Kiweu (2012) đặc biệt quan tâm đến đa dạng hóa thu nhập.

Liang và Rhoades (1991) lập luận rằng ngân hàng có thể đa dạng hóa bằng cách đầu tư vào chứng khoán tài chính, tham gia vào các quỹ của Fed và các chứng khoán khác bên cạnh hoạt động cho vay truyền thống. Mặc dù Ebrahim và Hasan (2008) gọi đây là đa dạng hóa sản phẩm, nhưng nó có liên quan chặt chẽ đến đa dạng hóa thu nhập.

Theo Ebrahim và Hasan (2008), đa dạng hóa thu nhập là sự mở rộng sang các dịch vụ tài chính mang lại thu nhập mới ngoài các dịch vụ trung gian truyền thống. Baele và cộng sự (2006), Kiweu (2012) và Gambacorta và cộng sự (2014) bổ sung rằng đa dạng hóa thu nhập liên quan đến việc kết hợp hoặc tạo thu nhập từ các hoạt động tạo thu nhập riêng biệt.

Về bản chất, đa dạng hóa thu nhập đề cập đến việc bên cạnh thu nhập lãi từ hoạt động trung gian truyền thống, ngân hàng mở rộng sang tìm kiếm thu nhập phi lãi từ các hoạt động sáng tạo. Đây là nhận định được nhiều nghiên cứu ủng hộ, bao gồm Stiroh (2002), Kiweu (2012), Elsas và cộng sự (2010), Calmes và Theoret (2013).

Lý thuyết đa dạng hóa thu nhập là nền tảng trực tiếp cho nghiên cứu này. Lý thuyết gợi ý rằng việc mở rộng các nguồn thu nhập ngoài lãi có thể giúp ngân hàng: (i) Giảm phụ thuộc vào hoạt động tín dụng truyền thống vốn chịu ảnh hưởng lớn từ biến động lãi suất và chu kỳ kinh tế; (ii) Tận dụng các nguồn lực sẵn có để khai thác cơ hội kinh doanh mới; (iii) Cải thiện hiệu quả hoạt động tổng thể thông qua việc tối ưu hóa cơ cấu thu nhập. Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

2.2.5. Lý thuyết chi phí đại diện (Agency Theory)

Lý thuyết đại diện được Jensen và Meckling (1976) giới thiệu trong công trình “Theory of the Firm: Managerial Behavior, Agency Costs and Ownership Structure”. Lý thuyết đề cập đến mối quan hệ hợp đồng giữa người ủy quyền (principal) và người đại diện (agent), trong đó người đại diện được giao phó quyền quản lý tài sản hoặc quyền ra quyết định thay mặt cho người ủy quyền.

Vấn đề cốt lõi của lý thuyết là sự bất đối xứng thông tin và xung đột lợi ích giữa hai bên. Người đại diện có thể hành động vì lợi ích cá nhân thay vì tối đa hóa lợi ích của người ủy quyền, dẫn đến hai vấn đề chính: (i) Chọn lọc ngược (adverse selection): xảy ra trước khi ký kết hợp đồng, khi người ủy quyền không có đủ thông tin về năng lực thực sự của người đại diện; (ii) Rủi ro đạo đức (moral hazard): xảy ra sau khi ký kết hợp đồng, khi người đại diện có thể hành động không vì lợi ích tốt nhất của người ủy quyền. Trong lĩnh vực ngân hàng, lý thuyết đại diện giải thích mối quan hệ giữa cổ đông (người ủy quyền) và ban quản lý ngân hàng (người đại diện). Jensen và Meckling (1976) nhấn mạnh rằng cơ cấu hợp đồng và cơ chế khuyến khích phù hợp có thể giúp giảm thiểu xung đột lợi ích và tạo động lực cho ban quản lý hành động theo hướng tối đa hóa lợi ích cho cổ đông.

Lý thuyết đại diện cung cấp hai góc nhìn trái chiều về tác động của đa dạng hóa thu nhập:

Góc nhìn tích cực: Ban quản lý ngân hàng có thể tập trung vào việc mở rộng các hoạt động phi tín dụng như dịch vụ tư vấn, quản lý tài sản và các dịch vụ phí để tăng cường thu nhập ngoài lãi. Mục tiêu là giảm thiểu rủi ro tập trung và tăng độ ổn định tài chính cho ngân hàng, phù hợp với lợi ích dài hạn của cổ đông.

Góc nhìn tiêu cực: Đa dạng hóa có thể tạo ra rủi ro mới liên quan đến việc đánh giá và quản lý các loại dịch vụ mới, cũng như làm tăng chi phí giám sát cho cổ đông. Denis và cộng sự (1997) chỉ ra rằng ban quản lý có thể theo đuổi chiến lược đa dạng hóa để giảm rủi ro việc làm của bản thân hoặc mở rộng quyền lực, thay vì vì lợi ích tối đa của cổ đông.

Trong trường hợp của nghiên cứu này, lý thuyết đại diện gợi ý rằng việc thiết lập các chỉ tiêu hiệu suất rõ ràng và liên kết phần thưởng của ban quản lý với hiệu quả hoạt động sẽ giúp đảm bảo chiến lược đa dạng hóa thu nhập được thực hiện theo hướng tối đa hóa tỷ suất sinh lợi cho cổ đông.

2.2.6 Lược khảo các nghiên cứu liên quan Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

Nghiên cứu của Kolade Sunday Adesina (2020) xem xét tác động của đa dạng hóa đến hiệu quả hoạt động ngân hàng, đồng thời phân tích vai trò trung gian của vốn nhân lực. Sử dụng dữ liệu bảng của 400 ngân hàng thương mại tại 34 quốc gia châu Phi trong giai đoạn 2005–2015, nghiên cứu áp dụng các mô hình hồi quy Fixed Effects, Random Effects và Generalized Method of Moments (GMM) để kiểm tra tác động của đa dạng hóa đến hiệu quả hoạt động. Hiệu suất hoạt động ngân hàng được đo lường qua các chỉ số như ROA, ROE, Z-score và cost-to-income ratio, đồng thời phân tích vai trò trung gian của hiệu suất vốn nhân lực (HCE). Kết quả cho thấy đa dạng hóa có xu hướng làm giảm hiệu suất ngân hàng, nhưng những ngân hàng có nguồn nhân lực chất lượng cao có thể giảm thiểu tác động tiêu cực này. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đầu tư vào đào tạo và phát triển nhân sự trong bối cảnh đa dạng hóa hoạt động ngân hàng.

Nghiên cứu của Ijaz Hussain (2014) phân tích tác động của mức độ tập trung ngành ngân hàng đến biên lợi nhuận lãi ròng (Net Interest Margins – NIMs) tại Pakistan. Sử dụng dữ liệu bảng của 26 ngân hàng thương mại từ năm 2001–2010, nghiên cứu áp dụng mô hình hồi quy Ordinary Least Squares (OLS) và Fixed Effects để đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến NIMs, bao gồm cấu trúc thị trường, quy mô ngân hàng, chi phí hoạt động, lạm phát và sự phát triển của thị trường chứng khoán. Kết quả cho thấy mức độ tập trung cao trong ngành ngân hàng và chi phí hoạt động lớn làm tăng NIMs, trong khi đa dạng hóa hoạt động làm giảm biên lợi nhuận. Điều này gợi ý rằng trong môi trường có tính cạnh tranh cao, các ngân hàng có xu hướng giảm lãi suất cho vay để duy trì khách hàng, dẫn đến biên lợi nhuận thấp hơn.

Nghiên cứu của Naiwei Chen et al. (2018) xem xét tác động của đa dạng hóa tài sản đến hiệu suất hoạt động ngân hàng tại ba quốc gia có hệ thống ngân hàng kép là Indonesia, Malaysia và Pakistan trong giai đoạn 2006–2012. Dữ liệu được thu thập từ 155 ngân hàng, bao gồm cả ngân hàng truyền thống và ngân hàng Hồi giáo. Sử dụng phương pháp hồi quy GMM (Generalized Method of Moments), nghiên cứu kiểm soát tính nội sinh và phân tích hiệu ứng chậm trễ của đa dạng hóa đối với hiệu suất hoạt động ngân hàng. Kết quả cho thấy đa dạng hóa có tác động tiêu cực đến ngân hàng truyền thống, nhưng ảnh hưởng ít hơn đối với ngân hàng Hồi giáo. Ngoài ra, nghiên cứu chỉ ra rằng các ngân hàng có quy mô lớn hưởng lợi nhiều hơn từ đa dạng hóa so với các ngân hàng nhỏ. Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

Nghiên cứu của Phạm Duy Phú Thịnh và cộng sự (2021) tập trung vào tác động của đa dạng hóa đến khả năng sinh lời của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2007–2018. Dữ liệu được phân tích bằng phương pháp hồi quy Fixed Effects và Random Effects, trong đó các biến độc lập bao gồm đa dạng hóa thu nhập, quy mô ngân hàng và tốc độ tăng trưởng tài sản, trong khi các biến phụ thuộc là ROE và ROA. Ngoài ra, nghiên cứu cũng kiểm tra tác động của các yếu tố tăng trưởng kinh tế và khủng hoảng tài chính đến khả năng sinh lời ngân hàng. Kết quả cho thấy đa dạng hóa thu nhập có tác động tích cực đến ROE, nhưng mức độ tập trung cao trong thị trường ngân hàng có thể làm giảm khả năng sinh lời.

Nghiên cứu của Chien-Chiang Lee et al. (2014) đánh giá tác động của thu nhập phi lãi suất đến lợi nhuận và rủi ro của ngành ngân hàng tại 22 quốc gia châu Á từ 1995–2009. Dữ liệu từ 967 ngân hàng được phân tích bằng mô hình hồi quy GMM, giúp kiểm soát tính nội sinh và tác động trễ của thu nhập phi lãi suất lên hiệu suất ngân hàng. Các biến phụ thuộc bao gồm ROA, ROE, Z-score, trong khi các biến độc lập bao gồm mức độ đa dạng hóa thu nhập, cấu trúc ngân hàng và quy mô ngân hàng. Kết quả cho thấy thu nhập phi lãi suất giúp giảm rủi ro nhưng không làm tăng lợi nhuận, và tác động này khác nhau giữa các loại ngân hàng và các quốc gia có mức thu nhập khác nhau.

Nghiên cứu của Syed Moudud-Ul-Huq et al. (2018) phân tích tác động của đa dạng hóa tài sản và thu nhập đến hiệu suất và rủi ro của ngân hàng tại năm quốc gia ASEAN (Indonesia, Malaysia, Philippines, Thái Lan, Việt Nam) trong giai đoạn 2011–2015. Dữ liệu được phân tích bằng phương pháp hồi quy Fixed Effects và GMM để kiểm tra sự khác biệt giữa đa dạng hóa tài sản và đa dạng hóa thu nhập đối với hiệu suất ngân hàng. Kết quả cho thấy đa dạng hóa thu nhập giúp tăng hiệu quả hoạt động, nhưng đa dạng hóa tài sản có kết quả khác nhau giữa các quốc gia.

Bảng 2.1. Lược khảo các nghiên cứu liên quan

Tóm tắt chương 2 Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

Chương 2 trình bày cơ sở lý thuyết về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng thương mại. Nghiên cứu đã làm rõ các khái niệm cốt lõi bao gồm: đa dạng hóa thu nhập được đo lường bằng chỉ số HHI phản ánh mức độ phân tán giữa thu nhập lãi và thu nhập ngoài lãi; thu nhập ngoài lãi bao gồm các khoản thu từ hoạt động dịch vụ, kinh doanh ngoại hối, đầu tư chứng khoán và các hoạt động phi tín dụng khác; tỷ suất sinh lợi được đo lường thông qua hai chỉ tiêu ROA và ROE phản ánh hiệu quả sử dụng tài sản và vốn chủ sở hữu của ngân hàng. Bên cạnh đó, chương này cũng hệ thống hóa năm lý thuyết nền tảng giải thích mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập và tỷ suất sinh lợi, bao gồm: Lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại của Markowitz (1952), Lý thuyết sức mạnh thị trường, Lý thuyết nguồn lực của Barney (1991), Lý thuyết đa dạng hóa thu nhập và Lý thuyết chi phí đại diện của Jensen và Meckling (1976).

Ngoài ra, chương 2 đã lược khảo các nghiên cứu thực nghiệm tiêu biểu trong và ngoài nước về chủ đề đa dạng hóa thu nhập trong ngành ngân hàng, bao gồm các công trình của Adesina (2020) tại châu Phi, Chen và cộng sự (2018) tại các quốc gia châu Á, Lee và cộng sự (2014) tại 22 quốc gia châu Á, Moudud-Ul-Huq và cộng sự (2018) tại các nước ASEAN, Hussain (2014) tại Pakistan và Phạm Duy Phú Thịnh và cộng sự (2021) tại Việt Nam. Kết quả lược khảo cho thấy các nghiên cứu trước đây chưa có sự thống nhất về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi, đồng thời còn thiếu các nghiên cứu chuyên sâu về vai trò điều tiết của quy mô ngân hàng trong bối cảnh Việt Nam. Trên cơ sở khoảng trống nghiên cứu được xác định, tác giả đề xuất mô hình nghiên cứu với 8 giả thuyết nhằm kiểm định tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi và vai trò điều tiết của quy mô ngân hàng trong mối quan hệ này. Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi.

XEM THÊM NỘI DUNG TIẾP THEO TẠI ĐÂY:

===>>> Luận văn: PPNC của đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lợi

Dịch Vụ Viết Luận Văn 24/7 Chuyên cung cấp dịch vụ làm luận văn thạc sĩ, báo cáo tốt nghiệp, khóa luận tốt nghiệp, chuyên đề tốt nghiệp và Làm Tiểu Luận Môn luôn luôn uy tín hàng đầu. Dịch Vụ Viết Luận Văn 24/7 luôn đặt lợi ích của các bạn học viên là ưu tiên hàng đầu. Rất mong được hỗ trợ các bạn học viên khi làm bài tốt nghiệp. Hãy liên hệ ngay Dịch Vụ Viết Luận Văn qua Website: https://hotrovietluanvan.com/ – Hoặc Gmail: hotrovietluanvan24@gmail.com

Post Views: 6