Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH

Mục lục

Đánh giá post

Chia sẻ chuyên mục Đề Tài Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH hay nhất năm 2026 cho các bạn học viên ngành đang làm luận văn thạc sĩ tham khảo nhé. Với những bạn chuẩn bị làm bài luận văn tốt nghiệp thì rất khó để có thể tìm hiểu được một đề tài hay, đặc biệt là các bạn học viên đang chuẩn bị bước vào thời gian lựa chọn đề tài làm luận văn thì với đề tài Luận Văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam dưới đây chắc chắn sẽ giúp cho các bạn học viên có cái nhìn tổng quan hơn về đề tài sắp đến.

TÓM TẮT

Tiêu đề: TÁC ĐỘNG CỦA CHUYỂN ĐỔI SỐ ĐẾN CẠNH TRANH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM

Luận văn này nghiên cứu tác động của chuyển đổi số đến năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2006-2023, sử dụng dữ liệu bảng từ 30 ngân hàng với tổng số 540 quan sát. Nghiên cứu áp dụng phương pháp System GMM để kiểm soát vấn đề nội sinh, phương sai thay đổi và tự tương quan, đồng thời sử dụng chỉ số Lerner để đo lường năng lực cạnh tranh và chỉ số ICT từ Vietnam ICT Index để đo lường mức độ chuyển đổi số. Kết quả cho thấy chuyển đổi số có tác động tích cực, mạnh mẽ và có ý nghĩa thống kê cao đến năng lực cạnh tranh với hệ số 0,3846 (p<0,01), đồng thời các yếu tố như chất lượng tài sản, thu nhập lãi thuần và đệm vốn cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định năng lực cạnh tranh. Đặc biệt, nghiên cứu phát hiện vai trò điều tiết của quy mô ngân hàng cho thấy các ngân hàng nhỏ hưởng lợi nhiều hơn từ chuyển đổi số so với ngân hàng lớn (hệ số tương tác -0,1774, p<0,01), ủng hộ lý thuyết đổi mới đỗ vỡ của Christensen do tính linh hoạt cao và ít gánh nặng hệ thống công nghệ cũ. Kết quả này được xác nhận vững chắc thông qua kiểm định tính vững sử dụng biến phân loại theo tứ phân vị và có ý nghĩa quan trọng trong việc giải thích động lực cạnh tranh trong ngành ngân hàng thời đại số hóa. Dựa trên các phát hiện này, luận văn đề xuất các hàm ý quản trị cho các ngân hàng thương mại và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam nhằm tối đa hóa lợi ích từ chuyển đổi số và nâng cao năng lực cạnh tranh bền vững trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ tài chính.

Từ khóa: chuyển đổi số, cạnh tranh, ngân hàng thương mại.

ABSTRACT

Title: THE IMPACT OF DIGITAL TRANSFORMATION ON THE COMPETITIVENESS OF VIETNAMESE COMMERCIAL BANKS

This thesis examines the impact of digital transformation on the competitiveness of Vietnamese commercial banks during the period 2006-2023, using panel data from 30 banks with a total of 540 observations. The study applies the System GMM method to control for endogeneity, heteroskedasticity, and autocorrelation issues, while employing the Lerner Index to measure competitiveness and the ICT Index from Vietnam ICT Index to measure the level of digital transformation. The results show that digital transformation has a positive, strong, and highly statistically significant impact on competitiveness with a coefficient of 0.3846 (p<0.01), while factors such as asset quality, net interest income, and capital buffer also play important roles in determining competitiveness. Notably, the study discovers the moderating role of bank size, showing that smaller banks benefit more from digital transformation than larger banks (interaction coefficient -0.1774, p<0.01), supporting Christensen’s disruptive innovation theory due to their higher flexibility and lower burden of legacy technology systems. This result is robustly confirmed through robustness checks using quartile-classified variables and holds significant importance in explaining competitive dynamics in the banking industry during the digital era. Based on these findings, the thesis proposes managerial implications for commercial banks and the State Bank of Vietnam to maximize benefits from digital transformation and enhance sustainable competitiveness in the context of increasingly fierce competition and the strong development of financial technology.

Keywords: digital transformation, competitiveness, commercial banks.

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU

1.1. Lý do chọn đề tài Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH.

Chuyển đổi số đang trở thành một xu hướng tất yếu trong ngành ngân hàng toàn cầu, giúp các ngân hàng tối ưu hóa quy trình vận hành, cải thiện trải nghiệm khách hàng và nâng cao hiệu quả hoạt động (Xie & Wang, 2023). Sự phát triển của công nghệ tài chính (FinTech) và các giải pháp thanh toán điện tử đã tạo ra những thay đổi mang tính đột phá trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng, buộc các tổ chức tài chính truyền thống phải thích nghi để không bị tụt hậu (Phan et al., 2019). Việc ứng dụng công nghệ số không chỉ giúp ngân hàng số hóa các dịch vụ truyền thống mà còn tạo ra những mô hình kinh doanh mới, giúp ngân hàng mở rộng thị trường và tiếp cận nhiều khách hàng hơn (Siddik et al., 2016). Các ngân hàng áp dụng chuyển đổi số hiệu quả có thể cải thiện đáng kể tốc độ xử lý giao dịch, giảm thiểu sai sót trong quy trình vận hành và nâng cao khả năng bảo mật thông tin khách hàng (El-Chaarani & El Abiad, 2018). Đặc biệt, trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 và sự phát triển nhanh chóng của FinTech, chuyển đổi số không còn là lựa chọn mà trở thành yêu cầu bắt buộc để các ngân hàng duy trì vị thế trên thị trường tài chính hiện đại (Dang & Vu, 2024). Nếu không kịp thích nghi với xu hướng số hóa, các ngân hàng có thể mất đi lợi thế cạnh tranh trước những đối thủ tiên phong trong công nghệ, dẫn đến giảm sút doanh thu và khả năng duy trì hoạt động bền vững (Paisal et al., 2023). Bên cạnh đó, chuyển đổi số còn đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao trải nghiệm khách hàng, đáp ứng nhu cầu giao dịch nhanh chóng, an toàn và tiện lợi mà khách hàng ngày càng kỳ vọng (Siddik et al., 2016). Vì vậy, chuyển đổi số không chỉ giúp ngân hàng vận hành hiệu quả hơn mà còn là yếu tố quyết định trong cuộc đua cạnh tranh giữa các ngân hàng trong nước và quốc tế.

Mức độ cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng thương mại đang ngày càng gia tăng, đặc biệt là tại Việt Nam, nơi thị trường tài chính đang chứng kiến sự xuất hiện của nhiều đối thủ mới như công ty FinTech, ngân hàng số và các tổ chức tài chính phi ngân hàng (Phan et al., 2019). Sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng của khách hàng cũng đặt ra thách thức lớn đối với các ngân hàng truyền thống, khi người dùng ngày càng ưa chuộng các dịch vụ ngân hàng trực tuyến, thanh toán điện tử và các giải pháp tài chính thông minh (Dang & Vu, 2024). Điều này đòi hỏi các ngân hàng phải không ngừng cải tiến và đổi mới mô hình kinh doanh để đáp ứng nhu cầu thị trường, đồng thời duy trì khả năng cạnh tranh trước các đối thủ sử dụng công nghệ tiên tiến (Xie & Wang, 2023). Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH.

Cạnh tranh không chỉ đến từ các ngân hàng trong nước mà còn từ sự gia nhập của các ngân hàng quốc tế, vốn có lợi thế về công nghệ hiện đại và nền tảng tài chính mạnh mẽ (Paisal et al., 2023). Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số trở thành một công cụ quan trọng giúp các ngân hàng thương mại nâng cao lợi thế cạnh tranh, mở rộng thị phần và duy trì sự phát triển bền vững (El-Chaarani & El Abiad, 2018). Ngoài ra, chuyển đổi số giúp ngân hàng tối ưu hóa chi phí vận hành, nâng cao hiệu suất lao động và giảm sự phụ thuộc vào hệ thống chi nhánh vật lý truyền thống, điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hậu đại dịch COVID-19 (Siddik et al., 2016). Do đó, chuyển đổi số không chỉ giúp ngân hàng cung cấp dịch vụ tài chính linh hoạt hơn mà còn giúp nâng cao năng lực cạnh tranh trong môi trường số hóa ngày càng phát triển.

Chuyển đổi số mang lại nhiều lợi ích cho các ngân hàng thương mại trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh. Trước tiên, việc áp dụng công nghệ số giúp ngân hàng cải thiện dịch vụ khách hàng thông qua các nền tảng ngân hàng trực tuyến, ứng dụng di động và trí tuệ nhân tạo (AI) hỗ trợ tư vấn tài chính (Xie & Wang, 2023). Các ngân hàng có thể tận dụng công nghệ dữ liệu lớn (Big Data) để cá nhân hóa sản phẩm tài chính, tối ưu hóa trải nghiệm người dùng và tăng cường hiệu quả tiếp thị (Dang & Vu, 2024). Ngoài ra, công nghệ số còn giúp ngân hàng tối ưu hóa quy trình nội bộ, giảm thiểu chi phí vận hành, từ đó gia tăng hiệu quả kinh doanh (Phan et al., 2019). Đặc biệt, với sự phát triển của dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo, ngân hàng có thể cá nhân hóa các sản phẩm tài chính, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của khách hàng và nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường (Siddik et al., 2016). Đối với Việt Nam, nơi thị trường ngân hàng vẫn đang trong quá trình phát triển, việc ứng dụng công nghệ số có thể giúp các ngân hàng mở rộng dịch vụ đến các khu vực nông thôn, nơi người dân chưa có nhiều cơ hội tiếp cận với dịch vụ tài chính truyền thống (Paisal et al., 2023). Hơn nữa, trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh thanh toán không tiền mặt và các chính sách hỗ trợ chuyển đổi số từ Chính phủ, các ngân hàng có cơ hội tận dụng nền tảng công nghệ để nâng cao hiệu suất hoạt động và mở rộng thị phần (El-Chaarani & El Abiad, 2018).

Mặc dù có nhiều nghiên cứu tập trung vào tác động của chuyển đổi số đến hiệu suất hoạt động, lợi nhuận hoặc khả năng vận hành của ngân hàng, nhưng chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh trong ngành ngân hàng thương mại Việt Nam (Dang & Vu, 2024). Phần lớn các nghiên cứu hiện tại chỉ dừng lại ở việc phân tích lợi ích của số hóa đối với quy trình vận hành hoặc dịch vụ khách hàng, trong khi cạnh tranh là yếu tố sống còn đối với sự tồn tại và phát triển của ngân hàng thương mại (Phan et al., 2019). Hơn nữa, tại Việt Nam, nghiên cứu về mối quan hệ giữa chuyển đổi số và năng lực cạnh tranh trong hệ thống ngân hàng vẫn còn hạn chế, đặc biệt trong bối cảnh ngành tài chính đang phải đối mặt với sự thay đổi nhanh chóng về công nghệ và hành vi khách hàng (Paisal et al., 2023). Vì vậy, nghiên cứu về “TÁC ĐỘNG CỦA CHUYỂN ĐỔI SỐ ĐẾN CẠNH TRANH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM” là một vấn đề cấp thiết, không chỉ góp phần bổ sung vào khoảng trống nghiên cứu mà còn mang lại những định hướng thực tiễn quan trọng cho các ngân hàng trong chiến lược phát triển bền vững.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH.

1.2.1. Mục tiêu tổng quát

Mục tiêu tổng quát của luận văn là đánh giá tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam, đồng thời phân tích sự khác biệt về tác động này giữa các nhóm ngân hàng theo quy mô. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất các hàm ý quản trị nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam.

1.2.2. Mục tiêu cụ thể

Để đạt được mục tiêu tổng quát, nghiên cứu có các mục tiêu cụ thể như sau:

Thứ nhất, đánh giá mức độ tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam.
Thứ hai, đánh giá mức độ tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam theo quy mô ngân hàng.
Thứ ba, trên cơ sở kết quả nghiên cứu, đề xuất các hàm ý quản trị nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam.

1.3. Câu hỏi nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu nghiên cứu cụ thể, tác giả trả lời các câu hỏi nghiên cứu sau:

Thứ nhất, tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam như thế nào?
Thứ hai, mức độ tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam theo quy mô ngân hàng khác nhau như thế nào?
Thứ ba, các hàm ý quản trị nào nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam?

1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam.
Phạm vi nghiên cứu: Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH.

Về mặt không gian: nghiên cứu được tiến hành với các ngân hàng thương mại Việt Nam.

Về mặt Thời gian: Số liệu thứ cấp để đánh giá thực trạng cạnh tranh và ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam được nghiên cứu trong giai đoạn 2006-2023. Số liệu thứ cấp để đánh giá tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam được thu thập với 30 ngân hàng thương mại trong giai đoạn từ 2006 đến 2023.

1.5. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp, kết hợp nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng, cụ thể như sau:

1.5.1. Phương pháp định tính

Phương pháp nghiên cứu định tính được sử dụng nhằm xây dựng nền tảng lý thuyết vững chắc cho nghiên cứu và xác định các biến số phù hợp với bối cảnh ngân hàng thương mại Việt Nam. Quá trình này bao gồm các bước sau:

Thứ nhất, tổng quan tài liệu về các lý thuyết nền tảng liên quan đến chuyển đổi số và cạnh tranh trong ngành ngân hàng. Nghiên cứu tập trung làm rõ các lý thuyết như Lý thuyết cạnh tranh của Porter, Lý thuyết đổi mới đổ vỡ để giải thích cơ chế tác động của chuyển đổi số đến năng lực cạnh tranh.

Thứ hai, phân tích và tổng hợp các nghiên cứu thực nghiệm trước đây về chuyển đổi số trong ngành ngân hàng, đặc biệt là những nghiên cứu tại các thị trường mới nổi và Việt Nam. Quá trình này giúp xác định các biến đo lường chuyển đổi số phù hợp, các chỉ số đánh giá cạnh tranh, cũng như các biến kiểm soát cần thiết.

Thứ ba, xây dựng khung lý thuyết và mô hình nghiên cứu dựa trên nền tảng lý thuyết và khoảng trống nghiên cứu đã được xác định. Mô hình nghiên cứu làm rõ mối quan hệ giữa chuyển đổi số (biến độc lập), cạnh tranh (biến phụ thuộc), và các biến kiểm soát như quy mô ngân hàng, tỷ lệ vốn chủ sở hữu, và các yếu tố vĩ mô.

1.5.2. Phương pháp định lượng

Phương pháp định lượng được sử dụng trong nghiên cứu là phương pháp hồi quy dữ liệu bảng (Panel Data Regression) với các kỹ thuật ước lượng bao gồm Fixed Effects Model (FEM) và Random Effects Model (REM). Phương pháp này được lựa chọn vì ba lý do chính:

Một là, dữ liệu nghiên cứu có cấu trúc dữ liệu bảng với 30 ngân hàng thương mại trong giai đoạn 2006-2023, cho phép khai thác đồng thời cả biến động theo thời gian (time-series) và biến động giữa các ngân hàng (cross-sectional).

Hai là, phương pháp hồi quy dữ liệu bảng giúp kiểm soát các yếu tố đặc thù không quan sát được của từng ngân hàng (unobserved heterogeneity) thông qua việc sử dụng Fixed Effects, từ đó giảm thiểu vấn đề thiên lệch do biến bị bỏ sót (omitted variable bias). Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH.

Ba là, phương pháp này cho phép kiểm định sự vững của kết quả thông qua việc so sánh các mô hình ước lượng khác nhau và thực hiện các kiểm định thống kê cần thiết.

Ngoài ra, để giải quyết các vấn đề tiềm ẩn như nội sinh (endogeneity), tự tương quan (autocorrelation) và phương sai thay đổi (heteroscedasticity), nghiên cứu sử dụng phương pháp GMM, cụ thể là System GMM (SGMM) do Blundell và Bond (1998) phát triển. Phương pháp này đặc biệt phù hợp với dữ liệu bảng động (dynamic panel data) khi biến phụ thuộc có độ trễ và có khả năng xử lý vấn đề nội sinh thông qua việc sử dụng biến công cụ (instrumental variables). System GMM giúp khắc phục hạn chế của Difference GMM trong trường hợp biến độc lập có tính bền vững cao (persistent), đồng thời tăng hiệu quả ước lượng bằng cách kết hợp cả phương trình sai phân và phương trình mức.

1.6. Ý nghĩa của nghiên cứu

Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng cả về mặt lý thuyết và thực tiễn, góp phần bổ sung vào dòng nghiên cứu về cạnh tranh ngân hàng cũng như cung cấp những khuyến nghị hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách và các tổ chức tài chính.

Ý nghĩa về mặt lý thuyết

Nghiên cứu này đóng góp vào lý thuyết về chuyển đổi số trong lĩnh vực ngân hàng bằng cách mở rộng phạm vi nghiên cứu từ việc tập trung vào hiệu suất tài chính sang phân tích tác động của chuyển đổi số đến năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thương mại. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu xem xét chuyển đổi số như một công cụ để cải thiện hiệu quả vận hành hoặc nâng cao chất lượng dịch vụ khách hàng (Xie & Wang, 2023), nhưng chưa đánh giá đầy đủ tác động của nó đến khả năng cạnh tranh giữa các ngân hàng. Việc làm rõ mối quan hệ giữa chuyển đổi số và năng lực cạnh tranh giúp bổ sung góc nhìn mới vào các lý thuyết về chiến lược ngân hàng trong kỷ nguyên số, đặc biệt trong bối cảnh thị trường tài chính đang thay đổi nhanh chóng do sự phát triển của FinTech và các công nghệ mới (Dang & Vu, 2024). Hơn nữa, nghiên cứu này còn cung cấp bằng chứng thực nghiệm về vai trò của các yếu tố điều tiết như quy mô ngân hàng và loại hình sở hữu trong quá trình triển khai chuyển đổi số, giúp hoàn thiện hơn các mô hình lý thuyết về cạnh tranh ngân hàng. Do đó, nghiên cứu không chỉ củng cố cơ sở lý luận về tác động của chuyển đổi số mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới về các yếu tố quyết định sự thành công của chiến lược số hóa trong ngành ngân hàng. Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH.

Ngoài ra, nghiên cứu này đóng góp vào các lý thuyết về đổi mới công nghệ và cạnh tranh trong ngành ngân hàng thông qua việc đánh giá mức độ tác động của chuyển đổi số đối với năng lực cạnh tranh trong bối cảnh thị trường mới nổi như Việt Nam. Hầu hết các nghiên cứu trước đây tập trung vào các nền kinh tế phát triển, nơi hạ tầng công nghệ đã hoàn thiện và mức độ sẵn sàng chuyển đổi số cao hơn (Phan et al., 2019). Tuy nhiên, tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, quá trình chuyển đổi số vẫn đang gặp nhiều thách thức về vốn đầu tư, năng lực công nghệ và sự thích ứng của khách hàng (Paisal et al., 2023). Do đó, nghiên cứu này giúp mở rộng phạm vi ứng dụng của các lý thuyết về chuyển đổi số trong bối cảnh ngân hàng tại các nền kinh tế mới nổi, từ đó tạo nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo về chiến lược số hóa trong ngành tài chính. Những kết quả từ nghiên cứu cũng có thể được sử dụng để điều chỉnh các mô hình lý thuyết hiện có, giúp phản ánh rõ hơn tác động của chuyển đổi số đối với năng lực cạnh tranh trong các điều kiện thị trường khác nhau.

Ý nghĩa về mặt thực tiễn

Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng đối với các ngân hàng thương mại tại Việt Nam khi cung cấp những bằng chứng thực nghiệm về tác động của chuyển đổi số đến năng lực cạnh tranh, từ đó giúp các ngân hàng xây dựng chiến lược số hóa hiệu quả hơn. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt với sự gia nhập của các công ty FinTech và ngân hàng số, các ngân hàng truyền thống cần phải nhanh chóng thích nghi với công nghệ mới để không bị mất thị phần (El-Chaarani & El Abiad, 2018). Kết quả nghiên cứu sẽ giúp các nhà lãnh đạo ngân hàng hiểu rõ hơn về lợi ích của chuyển đổi số đối với khả năng cạnh tranh, đồng thời nhận diện những yếu tố quan trọng cần đầu tư để tối ưu hóa quá trình số hóa (Siddik et al., 2016). Đặc biệt, nghiên cứu cũng giúp các ngân hàng nhận thức được vai trò của quy mô và loại hình sở hữu trong việc triển khai các chiến lược số hóa, từ đó đưa ra những điều chỉnh phù hợp với từng mô hình ngân hàng. Nhờ đó, các ngân hàng có thể tận dụng công nghệ để nâng cao chất lượng dịch vụ, mở rộng thị phần và đảm bảo sự phát triển bền vững trong thời đại số hóa.

Bên cạnh đó, nghiên cứu này cũng mang lại ý nghĩa quan trọng đối với các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý trong việc xây dựng các quy định và chính sách hỗ trợ chuyển đổi số trong lĩnh vực ngân hàng. Khi chuyển đổi số ngày càng trở thành một yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của ngân hàng, các chính sách về quản lý tài chính, bảo mật dữ liệu và hỗ trợ hạ tầng công nghệ cần được điều chỉnh để tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của ngân hàng số (Dang & Vu, 2024). Ngoài ra, nghiên cứu này cũng giúp các tổ chức tài chính và doanh nghiệp FinTech hiểu rõ hơn về xu hướng số hóa trong ngành ngân hàng, từ đó tìm ra cơ hội hợp tác và phát triển hệ sinh thái tài chính số bền vững (Phan et al., 2019). Đặc biệt, trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh thanh toán không tiền mặt và xây dựng nền kinh tế số, các kết quả từ nghiên cứu này có thể được sử dụng để đề xuất các giải pháp tối ưu hóa chuyển đổi số trong hệ thống ngân hàng thương mại. Nhìn chung, nghiên cứu này không chỉ đóng góp vào sự phát triển của ngành ngân hàng mà còn giúp định hình các chính sách kinh tế và tài chính phù hợp với xu thế công nghệ hiện đại. Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH.

1.7 Bố cục của luận văn

Luận văn được kết cấu thành 5 chương, cụ thể như sau:

Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu

Trong chương 1, tác giả trình bày về tính cấp thiết của đề tài, mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, đóng góp của nghiên cứu và kết cấu của luận văn.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết

Chương 2 trình bày cơ sở lý thuyết liên quan đến đề tài và lược khảo các nghiên cứu liên quan. Mô hình nghiên cứu đề xuất cũng được trình bày trong chương 2.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Trong chương 3, tác giả trình bày quy trình nghiên cứu, phát triển các giả thuyết, mô hình nghiên cứu và đo lường các biến số. Bên cạnh đó, phương pháp nghiên cứu định tính và phương pháp nghiên cứu định lượng cũng được trình bày cụ thể trong chương 3.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Trong chương 4, tác giả trình bày kết quả nghiên cứu thực nghiệm về tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam.

Chương 5: Kết luận và hàm ý quản trị

Chương 5 trình bày kết luận về các mục tiêu nghiên cứu của luận văn. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, các hàm ý quản trị cũng được đề xuất trong chương 5. Bên cạnh đó, các hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo cũng được trình bày trong chương 5.

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT

2.1. Các khái niệm liên quan

2.1.1. Chuyển đổi số trong ngân hàng

Theo Martin (2008), chuyển đổi số được định nghĩa là việc ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) cũng như quá trình tự động hóa nhằm nâng cao năng lực cho doanh nghiệp, chính phủ và cá nhân.

Theo Schwertner (2017), chuyển đổi số liên quan đến việc tận dụng công nghệ để tạo ra các mô hình kinh doanh mới, quy trình mới, phần mềm và hệ thống mới, dẫn đến việc gia tăng doanh thu, lợi thế cạnh tranh và hiệu quả cao hơn. Doanh nghiệp đạt được những kết quả này thông qua việc chuyển đổi quy trình và mô hình kinh doanh, trao quyền cho lực lượng lao động của họ, và đổi mới để nâng cao trải nghiệm được cá nhân hóa cho khách hàng và công dân.

Trong bối cảnh ngân hàng, chuyển đổi số trong ngân hàng bao gồm những thay đổi về văn hóa, tổ chức và hoạt động kinh doanh thông qua công nghệ (Lugovsky, 2021). Chuyển đổi số trong ngân hàng là quá trình ứng dụng toàn diện công nghệ thông tin và truyền thông vào mọi hoạt động của ngân hàng, từ vận hành nội bộ đến cung cấp dịch vụ khách hàng, nhằm tạo ra các mô hình kinh doanh mới, nâng cao hiệu quả hoạt động, cải thiện trải nghiệm khách hàng và tăng cường năng lực cạnh tranh trong bối cảnh kinh tế số.

Trong các nghiên cứu trước, chuyển đổi số thường được đo lường thông qua Chỉ số ICT Index (ICT Readiness Index) do Hiệp hội Tin học Việt Nam phối hợp với Ban Chỉ đạo Quốc gia về Công nghệ thông tin và Viện Tin học Doanh nghiệp xây dựng, đánh giá trên 4 nhóm chỉ tiêu: (i) Hạ tầng kỹ thuật ICT; (ii) Hạ tầng nguồn nhân lực ICT; (iii) Ứng dụng ICT; (iv) Môi trường tổ chức và chính sách về ICT. Trong nghiên cứu này, tác giả đo lường chuyển đổi số của các ngân hàng thông qua chỉ số ICT tổng thể của ngân hàng đó theo từng năm trong giai đoạn nghiên cứu.

2.1.2. Năng lực cạnh tranh của ngân hàng Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH.

Theo OECD (1993), cạnh tranh là tình huống trong thị trường mà các công ty hoặc người bán độc lập cố gắng để thu hút phản ứng của người mua nhằm đạt được một mục tiêu kinh doanh nhất định như lợi nhuận, doanh số hoặc thị phần.

Theo Yap (2004), ở cấp độ vi mô, năng lực cạnh tranh cấp công ty có liên quan chặt chẽ đến hiệu quả hoạt động dài hạn và lợi nhuận đầu tư cao hơn cho chủ sở hữu.

Các công ty hoạt động trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo thiếu sức mạnh thị trường, trong khi sức mạnh thị trường lớn nhất tồn tại trong thị trường độc quyền (Church và Ware, 2000). Điều này hàm ý một mối quan hệ nghịch đảo giữa sức mạnh thị trường và cạnh tranh, trong đó mức độ cạnh tranh cao tương ứng với sức mạnh thị trường thấp của doanh nghiệp, và ngược lại.

Trong bối cảnh của nghiên cứu này, năng lực cạnh tranh của ngân hàng là khả năng của ngân hàng trong việc duy trì và mở rộng thị phần, tạo ra lợi nhuận bền vững, và tối ưu hóa sức mạnh thị trường thông qua việc cung cấp sản phẩm, dịch vụ tài chính ưu việt, hiệu quả hơn so với các đối thủ cạnh tranh trong cùng thị trường. Năng lực cạnh tranh được phản ánh thông qua sức mạnh định giá và khả năng tạo giá trị cho cổ đông trong bối cảnh thị trường ngày càng cạnh tranh.

Trong các nghiên cứu liên quan đến năng lực cạnh tranh ngân hàng, các tác giả thường sử dụng chỉ số Lerner để đo lường năng lực cạnh tranh của các ngân hàng (Thi Thao Dang và cộng sự, 2024; Zuzana Fungáčová và cộng sự, 2013). Chỉ số Lerner có giá trị từ 0 đến 1. Giá trị càng cao cho thấy ngân hàng có sức mạnh thị trường càng lớn và năng lực cạnh tranh càng mạnh. Do đó, trong nghiên cứu này, tác giả cũng kế thừa cách thức đo lường năng lực cạnh tranh ngân hàng thông qua chỉ số Lerner.

2.2. Các lý thuyết liên quan Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH.

2.2.1. Lý thuyết cạnh tranh của Porter

2.2.1.1. Nội dung cốt lõi của lý thuyết

Lý thuyết cạnh tranh của Porter được Michael E. Porter đề xuất lần đầu trong các công trình năm 1979 và 1980, với tác phẩm nổi tiếng “Competitive Strategy”. Lý thuyết này cung cấp một khung phân tích hệ thống để đánh giá cấu trúc cạnh tranh của một ngành công nghiệp thông qua mô hình năm lực lượng cạnh tranh. Porter lập luận rằng khả năng sinh lời và mức độ cạnh tranh trong một ngành không chỉ phụ thuộc vào sự cạnh tranh trực tiếp giữa các doanh nghiệp hiện tại, mà còn chịu ảnh hưởng bởi bốn lực lượng khác tạo thành một hệ thống tương tác phức tạp.

Năm lực lượng cạnh tranh trong mô hình bao gồm: thứ nhất, cường độ cạnh tranh giữa các đối thủ hiện có trong ngành, được quyết định bởi số lượng đối thủ cạnh tranh, tốc độ tăng trưởng của ngành, và mức độ khác biệt hóa sản phẩm. Thứ hai, mối đe dọa từ các đối thủ tiềm năng mới gia nhập thị trường, phụ thuộc vào rào cản gia nhập như yêu cầu vốn, lợi thế quy mô, và các quy định pháp lý. Thứ ba, sức ép từ các sản phẩm hoặc dịch vụ thay thế có thể đáp ứng cùng nhu cầu của khách hàng bằng cách khác. Thứ tư, sức mạnh thương lượng của nhà cung cấp trong việc kiểm soát giá cả và chất lượng đầu vào. Thứ năm, sức mạnh thương lượng của khách hàng trong việc yêu cầu giá thấp hơn hoặc chất lượng cao hơn. Porter nhấn mạnh rằng cường độ tổng hợp của năm lực lượng này quyết định tiềm năng lợi nhuận cuối cùng của ngành, và doanh nghiệp cần phát triển chiến lược cạnh tranh phù hợp để đối phó hiệu quả với từng lực lượng.

2.2.1.2 Vận dụng lý thuyết trong bối cảnh nghiên cứu Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH.

Lý thuyết cạnh tranh của Porter cung cấp khung lý thuyết quan trọng để hiểu mối quan hệ giữa chuyển đổi số và năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam thông qua chỉ số Lerner. Trong mô hình nghiên cứu, biến phụ thuộc Lerner Index (COM) đo lường sức mạnh thị trường và năng lực cạnh tranh của ngân hàng, phản ánh khả năng định giá cao hơn chi phí biên – chính là kết quả của việc ngân hàng đối phó thành công với năm lực lượng cạnh tranh. Biến độc lập chuyển đổi số (ICT) trong mô hình đại diện cho chiến lược của ngân hàng trong việc ứng phó với các lực lượng cạnh tranh này, đặc biệt là mối đe dọa từ FinTech và các sản phẩm dịch vụ thay thế số.

Theo lý thuyết Porter, khi các ngân hàng thương mại Việt Nam tăng cường đầu tư vào chuyển đổi số (tăng ICT Index), họ thực chất đang xây dựng rào cản cạnh tranh mới và tăng cường khả năng đối phó với mối đe dọa từ người tham gia mới. Cụ thể, việc phát triển các nền tảng ngân hàng số, ứng dụng di động, và hệ thống thanh toán trực tuyến giúp ngân hàng giảm mối đe dọa từ các công ty FinTech bằng cách cung cấp các dịch vụ tương tự nhưng với lợi thế về thương hiệu và cơ sở khách hàng sẵn có. Đồng thời, chuyển đổi số cũng giúp ngân hàng tăng cường sức mạnh trong mối quan hệ với khách hàng thông qua cải thiện trải nghiệm khách hàng, cá nhân hóa dịch vụ, và tạo ra chi phí chuyển đổi cao hơn cho khách hàng. Điều này giải thích tại sao tác giả kỳ vọng mối quan hệ dương giữa ICT và COM trong mô hình (1): ngân hàng có mức độ số hóa cao hơn sẽ có năng lực cạnh tranh tốt hơn, thể hiện qua Lerner Index cao hơn.

Các biến kiểm soát trong mô hình cũng liên quan chặt chẽ đến khung phân tích của Porter. Quy mô ngân hàng (SIZE) phản ánh lợi thế quy mô – một trong những rào cản gia nhập quan trọng mà Porter đề cập. Ngân hàng lớn có nguồn lực tài chính mạnh hơn để đầu tư vào công nghệ, từ đó tạo ra rào cản công nghệ cao hơn đối với đối thủ cạnh tranh. Tỷ lệ chi phí trên thu nhập (CIR) phản ánh hiệu quả hoạt động, ảnh hưởng đến khả năng định giá cạnh tranh của ngân hàng. Tỷ lệ nợ xấu (NPL) và thu nhập lãi thuần (NII) liên quan đến chất lượng sản phẩm và khả năng khác biệt hóa của ngân hàng trong cạnh tranh. Tỷ lệ cho vay trên tổng tài sản (LTA) và tỷ lệ vốn chủ sở hữu (ETA) phản ánh chiến lược kinh doanh và khả năng chấp nhận rủi ro của ngân hàng, ảnh hưởng đến cạnh tranh trong dài hạn. Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH.

Đặc biệt, trong bối cảnh Việt Nam, lý thuyết Porter giúp giải thích sự khác biệt về tác động của chuyển đổi số theo quy mô ngân hàng như được thể hiện trong mô hình (2). Biến tương tác SIZE*ICT cho phép kiểm định xem lợi thế quy mô có khuếch đại tác động tích cực của chuyển đổi số đến năng lực cạnh tranh hay không. Theo Porter, các ngân hàng lớn có lợi thế về nguồn lực để đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ, xây dựng hệ sinh thái số hoàn chỉnh, từ đó tạo ra rào cản cạnh tranh cao hơn. Tuy nhiên, lý thuyết cũng gợi ý khả năng ngược lại: ngân hàng nhỏ có thể linh hoạt hơn trong áp dụng công nghệ mới, ít bị ràng buộc bởi hệ thống cũ (legacy systems), từ đó có thể hưởng lợi nhiều hơn từ chuyển đổi số. Do đó, dấu của hệ số β₃ trong mô hình (2) sẽ cung cấp bằng chứng thực nghiệm về giả thuyết nào đúng trong bối cảnh ngân hàng thương mại Việt Nam.

Ngoài ra, lý thuyết Porter cũng giúp giải thích vai trò của các biến vĩ mô GDP và INF trong mô hình. Tăng trưởng GDP phản ánh quy mô và tốc độ tăng trưởng của thị trường – yếu tố ảnh hưởng đến cường độ cạnh tranh giữa các ngân hàng. Trong giai đoạn tăng trưởng kinh tế cao, nhu cầu dịch vụ tài chính tăng, tạo cơ hội cho cả ngân hàng truyền thống và FinTech mở rộng, ảnh hưởng đến cấu trúc cạnh tranh toàn ngành. Lạm phát (INF) tác động đến chi phí đầu vào và sức mạnh định giá của ngân hàng, từ đó ảnh hưởng đến Lerner Index. Khi lạm phát cao, ngân hàng có thể điều chỉnh lãi suất nhanh hơn so với chi phí, tăng biên độ giá – chi phí, tuy nhiên điều này cũng phụ thuộc vào mức độ cạnh tranh trong ngành và khả năng khách hàng chuyển đổi sang các dịch vụ thay thế.

2.2.2. Lý thuyết đổi mới đổ vỡ

2.2.2.1. Nội dung cốt lõi của lý thuyết

Lý thuyết đổi mới đỗ vỡ được Clayton M. Christensen đề xuất lần đầu tiên trong cuốn sách “The Innovator’s Dilemma” xuất bản năm 1997, trở thành một trong những lý thuyết có ảnh hưởng nhất trong lĩnh vực chiến lược kinh doanh và quản lý đổi mới. Christensen lập luận rằng các công ty thành công, đặc biệt là những công ty dẫn đầu thị trường với nguồn lực dồi dào, thường gặp khó khăn trong việc đối phó với các công nghệ đỗ vỡ mặc dù họ rất giỏi trong việc áp dụng các công nghệ duy trì. Điều nghịch lý này xuất phát từ việc các công ty lớn tập trung quá nhiều vào nhu cầu của khách hàng hiện tại – những khách hàng có lợi nhuận cao nhất – và do đó bỏ qua các công nghệ mới ban đầu có hiệu suất thấp hơn nhưng lại đáp ứng nhu cầu của một phân khúc khách hàng khác. Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH.

Lý thuyết phân biệt rõ ràng giữa hai loại đổi mới: đổi mới duy trì (sustaining innovation) và đổi mới đỗ vỡ (disruptive innovation). Đổi mới duy trì là những cải tiến giúp sản phẩm hoặc dịch vụ hiện có trở nên tốt hơn theo những tiêu chí mà khách hàng hiện tại đánh giá cao, chẳng hạn như tính năng cao cấp hơn, hiệu suất mạnh mẽ hơn, hoặc chất lượng tốt hơn. Các công ty lớn thường rất thành công với loại đổi mới này vì họ có nguồn lực, kinh nghiệm, và mối quan hệ chặt chẽ với khách hàng hiện tại. Ngược lại, đổi mới đỗ vỡ ban đầu tạo ra sản phẩm hoặc dịch vụ có hiệu suất thấp hơn theo những tiêu chí truyền thống, nhưng lại mang đến những lợi ích khác như đơn giản hơn, tiện lợi hơn, rẻ hơn, hoặc dễ tiếp cận hơn. Những đổi mới này thường bắt đầu ở các thị trường ngách hoặc với các khách hàng mới, những người trước đây không có khả năng hoặc không muốn sử dụng sản phẩm/dịch vụ hiện có. Theo thời gian, khi công nghệ đỗ vỡ được cải tiến và di chuyển lên thị trường cao cấp hơn, nó bắt đầu cạnh tranh trực tiếp với các giải pháp truyền thống và cuối cùng có thể thay thế chúng.

2.2.2.2 Vận dụng lý thuyết trong bối cảnh nghiên cứu

Lý thuyết đổi mới đỗ vỡ cung cấp lăng kính quan trọng để hiểu bản chất và động lực của mối quan hệ giữa chuyển đổi số và năng lực cạnh tranh của ngân hàng trong mô hình nghiên cứu. Sự xuất hiện và phát triển mạnh mẽ của các công ty FinTech tại Việt Nam – từ chỉ 1 công ty năm 1998 tăng lên 138 công ty năm 2017 như các số liệu trong nghiên cứu của Phan et al. (2020) – chính là một minh chứng điển hình cho đổi mới đỗ vỡ trong ngành tài chính ngân hàng. Các công ty FinTech ban đầu tập trung vào những dịch vụ đơn giản như ví điện tử, thanh toán trực tuyến, và cho vay tiêu dùng quy mô nhỏ – những lĩnh vực mà ngân hàng truyền thống thường không chú trọng vì lợi nhuận thấp hoặc chi phí phục v– cao. Tuy nhiên, theo thời gian, FinTech đã không ngừng mở rộng sang các lĩnh vực phức tạp hơn như cho vay ngang hàng (P2P lending), quản lý tài sản, và thậm chí cả dịch vụ ngân hàng số toàn diện, đe dọa trực tiếp vào hoạt động cốt lõi của ngân hàng truyền thống.

Trong bối cảnh này, biến chuyển đổi số (ICT) trong mô hình nghiên cứu không chỉ đơn thuần là một yếu tố đầu vào, mà đại diện cho phản ứng chiến lược của ngân hàng truyền thống trước làn sóng đổi mới đỗ vỡ từ FinTech. Lý thuyết Christensen gợi ý rằng các ngân hàng lớn, vững mạnh – những “incumbent” trong ngành – thường chậm nhận ra và phản ứng với mối đe dọa đỗ vỡ vì họ tập trung vào phục vụ khách hàng hiện tại với các dịch vụ có lợi nhuận cao. Tuy nhiên, khi áp lực cạnh tranh từ FinTech tăng lên và hành vi khách hàng thay đổi nhanh chóng – đặc biệt trong bối cảnh đại dịch COVID-19 đã đẩy nhanh việc áp dụng công nghệ số – các ngân hàng buộc phải đầu tư mạnh mẽ vào chuyển đổi số. Việc tăng ICT Index phản ánh nỗ lực của ngân hàng trong việc phát triển các năng lực số để không bị “disrupted” hoàn toàn bởi FinTech.

Mối quan hệ dương kỳ vọng giữa ICT và COM (Lerner Index) có thể được giải thích thông qua lý thuyết đổi mới đỗ vỡ theo cách sau: khi ngân hàng chủ động đầu tư vào chuyển đổi số, họ thực hiện cả đổi mới duy trì (cải thiện dịch vụ hiện có thông qua số hóa) và defensive disruption (phát triển các sản phẩm số mới để cạnh tranh với FinTech). Những ngân hàng thành công trong chuyển đổi số có thể giữ chân khách hàng hiện tại, thu hút khách hàng mới mà trước đây có thể chuyển sang FinTech, và thậm chí tái chiếm thị phần từ các đối thủ công nghệ. Kết quả là, họ duy trì hoặc tăng cường sức mạnh thị trường, thể hiện qua Lerner Index cao hơn. Ngược lại, những ngân hàng chậm chuyển đổi số sẽ dần mất khách hàng, đặc biệt là khách hàng trẻ tuổi có xu hướng ưa chuộng công nghệ, dẫn đến giảm sức mạnh định giá và năng lực cạnh tranh. Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH.

Lý thuyết Christensen cũng cung cấp cái nhìn sâu sắc khi kiểm định tác động khác biệt của chuyển đổi số theo quy mô ngân hàng. Một trong những phát hiện nghịch lý (paradox) của lý thuyết đổi mới đỗ vỡ là các công ty lớn, mặc dù có nhiều nguồn lực hơn, thường gặp khó khăn hơn trong việc đối phó với đổi mới đỗ vỡ so với các công ty nhỏ hơn. Điều này xảy ra vì các ngân hàng lớn có “organizational inertia” (quán tính tổ chức) cao, bị ràng buộc bởi hệ thống công nghệ cũ (legacy systems), cấu trúc tổ chức phức tạp, và cam kết với khách hàng và sản p“ẩm hiện tại. Ngược lại, các ngân hàng nhỏ hơn có thể linh hoạt hơn, ít bị ràng buộc bởi quá khứ, và sẵn sàng chấp nhận rủi ro cao hơn trong việc áp dụng công nghệ mới. Do đó, biến tương tác SIZE*ICT có thể cho kết quả âm, chỉ ra rằng lợi ích từ chuyển đổi số đối với năng lực cạnh tranh có thể lớn hơn đối với ngân hàng nhỏ so với ngân hàng lớn, mặc dù các ngân hàng lớn có thể đầu tư nhiều hơn về tuyệt đối.

Các biến kiểm soát trong mô hình cũng có thể được hiểu sâu hơn qua lý thuyết đổi mới đỗ vỡ. Tỷ lệ chi phí trên thu nhập (CIR) phản ánh hiệu quả vận hành – một yếu tố quan trọng khi đối phó với đổi mới đỗ vỡ, vì FinTech thường có lợi thế về cấu trúc chi phí thấp nhờ công nghệ tự động hóa. Ngân hàng với CIR thấp hơn (hiệu quả cao hơn) có vị thế tốt hơn để cạnh tranh về giá với FinTech. Tỷ lệ nợ xấu (NPL) và thu nhập lãi thuần (NII) phản ánh chất lượng và khả năng sinh lời từ hoạt động cốt lõi của ngân hàng. Theo Christensen, các công ty có nền tảng kinh doanh vững chắc (NPL thấp, NII cao) sẽ có nhiều nguồn lực hơn để đầu tư vào đổi mới, bao gồm cả chuyển đổi số. Tỷ lệ cho vay trên tổng tài sản (LTA) và tỷ lệ vốn chủ sở hữu (ETA) phản ánh chiến lược kinh doanh và khẩu vị rủi ro. Ngân hàng với ETA cao hơn có đệm vốn tốt hơn để thử nghiệm các mô hình kinh doanh mới và chấp nhận rủi ro ngắn hạn từ đầu tư công nghệ, trong khi ngân hàng với LTA cao có thể gặp khó khăn hơn trong việc tái cấu trúc danh mục sang các dịch vụ số mới.

2.3. Lược khảo các nghiên cứu liên quan Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH.

Xuanli Xie và Shihui Wang (2023) thực hiện nghiên cứu về chuyển đổi số trong ngân hàng thương mại Trung Quốc, tập trung vào việc đo lường mức độ chuyển đổi số và đánh giá tác động của nó đối với hiệu quả hoạt động của ngân hàng. Nghiên cứu này được tiến hành với dữ liệu từ 221 ngân hàng thương mại tại Trung Quốc trong giai đoạn 2010-2018, giúp phản ánh xu hướng số hóa trong lĩnh vực ngân hàng. Các tác giả đã áp dụng phương pháp phân tích dữ liệu bảng, phân tích văn bản và sử dụng công nghệ học máy để đo lường mức độ chuyển đổi số của từng ngân hàng. Chuyển đổi số được đánh giá qua ba khía cạnh chính: chiến lược số hóa, hoạt động kinh doanh số và quản lý số. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc chuyển đổi số giúp ngân hàng cải thiện hiệu suất hoạt động, tăng khả năng cạnh tranh và tối ưu hóa quản lý rủi ro. Hơn nữa, số hóa cũng giúp giảm tác động tiêu cực từ các công ty công nghệ tài chính (FinTech), vốn đang tạo ra nhiều áp lực đối với hệ thống ngân hàng truyền thống. Ngoài ra, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các ngân hàng có mức đầu tư mạnh vào công nghệ số thường đạt được hiệu suất cao hơn so với các ngân hàng chưa số hóa đầy đủ. Cuối cùng, nghiên cứu khuyến nghị rằng các ngân hàng nên tập trung đầu tư vào công nghệ số để thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của ngành tài chính và đạt được lợi thế cạnh tranh dài hạn.

Zuzana Fungáčová và cộng sự (2013) thực hiện nghiên cứu về tác động của cạnh tranh trong ngành ngân hàng đối với hiệu suất hoạt động của các ngân hàng tại Trung Quốc. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ các ngân hàng Trung Quốc trong giai đoạn 2002-2011 nhằm đánh giá mức độ cạnh tranh trong hệ thống ngân hàng và tác động của nó đến hiệu quả hoạt động của từng ngân hàng. Các tác giả sử dụng phương pháp ước lượng GMM động và kiểm định nhân quả Granger để xác định mối quan hệ giữa mức độ cạnh tranh và hiệu suất ngân hàng. Một trong những phát hiện chính là không có mối quan hệ đáng kể giữa mức độ cạnh tranh và hiệu suất hoạt động của ngân hàng tại Trung Quốc, trái ngược với một số nghiên cứu trước đó về thị trường phương Tây. Điều này có nghĩa là việc tăng cường cạnh tranh trong hệ thống ngân hàng Trung Quốc không làm giảm hiệu suất hoạt động, mà có thể giúp ngân hàng hoạt động linh hoạt hơn. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các ngân hàng nhà nước lớn thường duy trì lợi thế hơn do chính sách bảo hộ và hỗ trợ từ chính phủ. Ngoài ra, trong bối cảnh hệ thống tài chính Trung Quốc còn nhiều rào cản về điều tiết, nghiên cứu này nhấn mạnh rằng cải cách thể chế có thể có tác động lớn hơn so với việc chỉ tập trung vào cạnh tranh. Cuối cùng, nghiên cứu đề xuất rằng các nhà hoạch định chính sách cần cân nhắc kỹ về việc thúc đẩy cạnh tranh trong hệ thống ngân hàng để đảm bảo không gây ra những tác động tiêu cực đối với sự ổn định tài chính.

Phan và cộng sự (2019) thực hiện nghiên cứu về ảnh hưởng của các công ty công nghệ tài chính (FinTech) đối với hiệu suất hoạt động của các ngân hàng truyền thống tại Indonesia. Nghiên cứu được thực hiện với dữ liệu thu thập từ 41 ngân hàng tại Indonesia, trong bối cảnh ngành tài chính đang chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của FinTech. Bằng cách sử dụng phương pháp phân tích dữ liệu bảng và thực hiện nhiều kiểm định độ bền vững, nghiên cứu đánh giá mức độ ảnh hưởng của FinTech lên hiệu suất ngân hàng. Kết quả cho thấy sự phát triển của các công ty FinTech có tác động tiêu cực đến hiệu suất hoạt động của các ngân hàng truyền thống. Cụ thể, các ngân hàng lớn và có lịch sử hoạt động lâu năm bị ảnh hưởng mạnh hơn do mất đi một phần thị phần vào tay các công ty FinTech có công nghệ hiện đại. Ngoài ra, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng những ngân hàng ít đầu tư vào công nghệ số sẽ gặp nhiều khó khăn hơn trong việc duy trì sự cạnh tranh. Tuy nhiên, một số ngân hàng có thể giảm bớt tác động tiêu cực này bằng cách hợp tác với FinTech hoặc đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ số. Cuối cùng, nghiên cứu khuyến nghị rằng các ngân hàng truyền thống nên nhanh chóng thích nghi với xu hướng số hóa để duy trì vị thế trên thị trường tài chính hiện đại. Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH.

Md. Nur Alam Siddik và cộng sự (2016) thực hiện nghiên cứu về tác động của ngân hàng điện tử (e-banking) đối với hiệu suất hoạt động của các ngân hàng tại Bangladesh. Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ 13 ngân hàng thương mại tại Bangladesh trong giai đoạn 2003-2013, một giai đoạn chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của e-banking tại các nước đang phát triển. Nghiên cứu sử dụng phương pháp hồi quy Pooled OLS để đo lường tác động của e-banking lên các chỉ số tài chính như tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE), tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản (ROA) và biên lãi ròng (NIM). Kết quả cho thấy e-banking có tác động tiêu cực trong năm đầu tiên sau khi triển khai do chi phí đầu tư ban đầu cao. Tuy nhiên, sau hai năm, tác động này dần trở nên tích cực khi các ngân hàng tận dụng được lợi ích từ hệ thống ngân hàng số. Ngoài ra, nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng việc triển khai e-banking giúp các ngân hàng giảm chi phí vận hành và nâng cao hiệu suất phục vụ khách hàng. Đặc biệt, e-banking còn giúp ngân hàng mở rộng phạm vi tiếp cận khách hàng, đặc biệt là ở các khu vực nông thôn. Cuối cùng, nghiên cứu đề xuất rằng các ngân hàng nên đầu tư dài hạn vào e-banking để đạt được lợi ích bền vững.

Thi Thao Dang và cộng sự (2024) thực hiện nghiên cứu về tác động của chuyển đổi số đến năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ 29 ngân hàng thương mại tại Việt Nam trong giai đoạn 2010-2022, khi ngành ngân hàng Việt Nam đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số để nâng cao hiệu quả hoạt động. Bằng phương pháp phân tích dữ liệu bảng, nghiên cứu đã xác định các yếu tố chính ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của ngân hàng trong bối cảnh số hóa. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng chuyển đổi số có tác động tích cực đến khả năng cạnh tranh của ngân hàng, đặc biệt là các ngân hàng có chiến lược đầu tư mạnh vào công nghệ. Các chỉ số quan trọng như chỉ số ICT, quy mô ngân hàng và các chỉ tiêu tài chính đóng vai trò quyết định trong quá trình này. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng những ngân hàng có tốc độ số hóa nhanh thường đạt được lợi thế cạnh tranh cao hơn so với các ngân hàng triển khai chậm. Ngoài ra, việc áp dụng công nghệ tài chính tiên tiến còn giúp ngân hàng mở rộng dịch vụ, cải thiện trải nghiệm khách hàng và giảm chi phí hoạt động. Cuối cùng, nghiên cứu khuyến nghị rằng để duy trì lợi thế cạnh tranh bền vững, các ngân hàng thương mại Việt Nam cần đẩy mạnh đầu tư vào công nghệ số và xây dựng chiến lược số hóa phù hợp.

Paisal và cộng sự (2023) thực hiện nghiên cứu về tác động của hệ thống số hóa đối với hiệu suất dịch vụ khách hàng trong ngành ngân hàng, đặc biệt là trong giai đoạn hậu đại dịch COVID-19. Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ 54 nhân viên dịch vụ khách hàng tại Ngân hàng Negara Indonesia 46 (BNI) khu vực Palembang, nơi số hóa đang được áp dụng rộng rãi để nâng cao chất lượng dịch vụ. Nghiên cứu áp dụng phương pháp khảo sát, phỏng vấn và phân tích hồi quy tuyến tính đơn giản để đánh giá tác động của số hóa đối với dịch vụ khách hàng. Kết quả nghiên cứu cho thấy số hóa có ảnh hưởng tích cực đáng kể đến hiệu suất làm việc của nhân viên dịch vụ khách hàng, giúp nâng cao hiệu quả xử lý yêu cầu và giảm thời gian phục vụ khách hàng. Một trong những phát hiện quan trọng là các dịch vụ ngân hàng số giúp giảm sự phụ thuộc vào nhân viên, nhờ vào các công nghệ như chatbot, ngân hàng trực tuyến và ứng dụng di động. Ngoài ra, số hóa còn giúp cải thiện trải nghiệm của khách hàng bằng cách cung cấp dịch vụ nhanh chóng, tiện lợi và an toàn hơn. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng lưu ý rằng việc chuyển đổi số cần đi kèm với các chương trình đào tạo để đảm bảo nhân viên có thể thích ứng với công nghệ mới. Cuối cùng, nghiên cứu đề xuất rằng các ngân hàng nên tiếp tục đầu tư vào công nghệ số để nâng cao chất lượng dịch vụ và duy trì lợi thế cạnh tranh trên thị trường tài chính hiện đại. Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH.

Hani El-Chaarani và Zouhour El Abiad (2018) thực hiện nghiên cứu về tác động của đổi mới công nghệ đối với hiệu suất hoạt động của các ngân hàng tại Lebanon. Nghiên cứu này sử dụng dữ liệu từ các ngân hàng Lebanon trong giai đoạn 2010-2017, một thời kỳ chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ tài chính trong khu vực. Bằng phương pháp phân tích dữ liệu tài chính sử dụng các chỉ số ROA (Return on Assets) và ROE (Return on Equity), nghiên cứu đánh giá tác động của các yếu tố công nghệ như ngân hàng trực tuyến, máy ATM, ngân hàng di động và phần mềm quản lý tài chính. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng đầu tư vào máy ATM và dịch vụ ngân hàng trực tuyến có tác động tích cực đáng kể đến hiệu suất hoạt động của ngân hàng, giúp cải thiện khả năng phục vụ khách hàng và tăng cường hiệu quả vận hành. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc đầu tư vào ngân hàng di động và phần mềm tài chính không mang lại tác động rõ ràng như mong đợi. Một phần nguyên nhân là do các ngân hàng chưa khai thác hiệu quả tiềm năng của ngân hàng di động hoặc chưa có chiến lược triển khai phù hợp. Ngoài ra, nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng để đạt được hiệu quả cao nhất, ngân hàng cần có chiến lược công nghệ đồng bộ, kết hợp nhiều giải pháp đổi mới thay vì chỉ tập trung vào một khía cạnh nhất định. Cuối cùng, nghiên cứu khuyến nghị rằng các ngân hàng nên tiếp tục đẩy mạnh đầu tư vào công nghệ tài chính, đặc biệt là các nền tảng ngân hàng trực tuyến và hệ thống thanh toán tự động, để nâng cao hiệu suất hoạt động và tăng cường trải nghiệm khách hàng.

Bảng 2.1. Lược khảo các nghiên cứu liên quan

Mặc dù có nhiều nghiên cứu tập trung vào chuyển đổi số trong lĩnh vực ngân hàng, phần lớn các nghiên cứu hiện tại chủ yếu xem xét tác động của chuyển đổi số đến hiệu suất hoạt động, lợi nhuận, hoặc khả năng vận hành của các ngân hàng thương mại (Xie & Wang, 2023; Siddik et al., 2016). Các nghiên cứu đã làm sáng tỏ cách chuyển đổi số có thể giúp ngân hàng cải thiện quản lý rủi ro, tăng cường hiệu quả vận hành và nâng cao trải nghiệm khách hàng (Dang et al., 2024; El-Chaarani & El Abiad, 2018). Tuy nhiên, một khoảng trống đáng kể trong nghiên cứu hiện tại là chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về tác động của chuyển đổi số đến mức độ cạnh tranh trong hệ thống ngân hàng. Trong bối cảnh ngành ngân hàng ngày càng đối mặt với áp lực từ các công ty FinTech và các tổ chức tài chính phi truyền thống, cạnh tranh trở thành yếu tố sống còn đối với sự tồn tại và phát triển của ngân hàng thương mại (Phan et al., 2019). Do đó, cần có thêm các nghiên cứu để hiểu rõ hơn về vai trò của chuyển đổi số trong việc nâng cao lợi thế cạnh tranh của ngân hàng, thay vì chỉ tập trung vào hiệu suất tài chính.

Bên cạnh đó, tại Việt Nam, nghiên cứu về tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh trong hệ thống ngân hàng vẫn còn khá hạn chế, trong khi đây là một vấn đề quan trọng cần được làm rõ. Phần lớn các nghiên cứu về ngân hàng tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào quản lý rủi ro, hiệu suất tài chính, hoặc sự phát triển của ngân hàng số mà chưa đi sâu vào phân tích tác động của số hóa đối với khả năng cạnh tranh của các ngân hàng thương mại (Dang et al., 2024). Trong khi các ngân hàng đang đứng trước áp lực đổi mới để thích ứng với xu hướng công nghệ, chưa có nhiều bằng chứng thực nghiệm về cách chuyển đổi số giúp nâng cao năng lực cạnh tranh giữa các ngân hàng trong nước. Điều này đặc biệt quan trọng khi ngành tài chính Việt Nam đang trải qua giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ với sự gia nhập của nhiều công ty FinTech và sự gia tăng của ngân hàng số (Paisal et al., 2023). Vì vậy, một nghiên cứu chuyên sâu về mối quan hệ giữa chuyển đổi số và cạnh tranh trong hệ thống ngân hàng thương mại tại Việt Nam sẽ đóng góp quan trọng vào việc định hình chiến lược phát triển của các ngân hàng trong tương lai.

Tóm tắt chương 2

Chương 2 đã hệ thống hóa cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu thực nghiệm làm nền tảng cho đề tài nghiên cứu về tác động của chuyển đổi số đến năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Chương bắt đầu bằng việc làm rõ hai khái niệm cốt lõi: chuyển đổi số trong ngân hàng được đo lường thông qua Chỉ số ICT Index, và năng lực cạnh tranh của ngân hàng được đo lường thông qua Chỉ số Lerner phản ánh sức mạnh định giá trên thị trường. Hai lý thuyết nền được trình bày là Lý thuyết cạnh tranh của Porter (1980) giải thích cách chuyển đổi số giúp ngân hàng đối phó với năm lực lượng cạnh tranh đặc biệt là mối đe dọa từ FinTech, và Lý thuyết đổi mới đỗ vỡ của Christensen (1997) làm rõ bản chất của làn sóng FinTech và lý do ngân hàng truyền thống buộc phải chuyển đổi số để tồn tại. Phần lược khảo các nghiên cứu liên quan tổng hợp bằng chứng thực nghiệm từ các nghiên cứu quốc tế và trong nước, cho thấy tác động đa chiều của công nghệ số đến hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh của ngân hàng, đồng thời xác định khoảng trống nghiên cứu về mối quan hệ trực tiếp giữa chuyển đổi số và cạnh tranh trong bối cảnh Việt Nam. Trên cơ sở lý thuyết đã được trình bày trong chương 2, chương 3 trình bày phương pháp nghiên cứu của đề tài. Luận văn: Tác động của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH.

XEM THÊM NỘI DUNG TIẾP THEO TẠI ĐÂY:

===>>> Luận văn: PPNC của chuyển đổi số đến cạnh tranh của các NH

Dịch Vụ Viết Luận Văn 24/7 Chuyên cung cấp dịch vụ làm luận văn thạc sĩ, báo cáo tốt nghiệp, khóa luận tốt nghiệp, chuyên đề tốt nghiệp và Làm Tiểu Luận Môn luôn luôn uy tín hàng đầu. Dịch Vụ Viết Luận Văn 24/7 luôn đặt lợi ích của các bạn học viên là ưu tiên hàng đầu. Rất mong được hỗ trợ các bạn học viên khi làm bài tốt nghiệp. Hãy liên hệ ngay Dịch Vụ Viết Luận Văn qua Website: https://hotrovietluanvan.com/ – Hoặc Gmail: hotrovietluanvan24@gmail.com

Post Views: 11